{"id":597,"date":"2025-10-26T08:20:52","date_gmt":"2025-10-26T11:20:52","guid":{"rendered":"https:\/\/myozden.info\/?p=597"},"modified":"2025-10-26T08:25:12","modified_gmt":"2025-10-26T11:25:12","slug":"yapay-zeka-ve-biz-hangi-insanlar-weird-western-educated-industrialized-rich-and-democratic-weird-henrich-et-al-2010yanliligi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/myozden.info\/index.php\/2025\/10\/26\/yapay-zeka-ve-biz-hangi-insanlar-weird-western-educated-industrialized-rich-and-democratic-weird-henrich-et-al-2010yanliligi\/","title":{"rendered":"Yapay Zeka ve Biz: Hangi \u0130nsanlar? WEIRD (Western, Educated, Industrialized, Rich, and Democratic (WEIRD; Henrich et al., 2010)Yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131"},"content":{"rendered":"\n<figure class=\"wp-block-embed is-type-video is-provider-youtube wp-block-embed-youtube wp-embed-aspect-16-9 wp-has-aspect-ratio\"><div class=\"wp-block-embed__wrapper\">\n<iframe loading=\"lazy\" title=\"Yapay Zeka Aynas\u0131\" width=\"960\" height=\"540\" src=\"https:\/\/www.youtube.com\/embed\/uq3wZEkFc5g?feature=oembed\" frameborder=\"0\" allow=\"accelerometer; autoplay; clipboard-write; encrypted-media; gyroscope; picture-in-picture; web-share\" referrerpolicy=\"strict-origin-when-cross-origin\" allowfullscreen><\/iframe>\n<\/div><\/figure>\n\n\n\n<p><strong>B\u00fcy\u00fck Dil Modellerindeki K\u00fclt\u00fcrel Yanl\u0131l\u0131k: &#8220;WEIRD&#8221; Psikolojisinin Bilimsel ve Etik Sonu\u00e7lar\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>1. Giri\u015f: &#8220;Hangi \u0130nsanlar?&#8221; Sorunsal\u0131 ve Yapay Zekan\u0131n Evrensel Olmayan Psikolojisi<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>B\u00fcy\u00fck Dil Modellerinin (LLM&#8217;ler) yeteneklerinin &#8220;insan seviyesinde&#8221; oldu\u011fu y\u00f6n\u00fcndeki beyanlar, teknoloji d\u00fcnyas\u0131n\u0131 b\u00fcy\u00fcleyen tehlikeli ve ba\u015ftan \u00e7\u0131kar\u0131c\u0131 bir a\u015f\u0131r\u0131 basitle\u015ftirmedir. GPT-4 gibi sistemlerin performans\u0131, zorlu profesyonel ve akademik \u00f6l\u00e7\u00fctlerde insanlarla k\u0131yaslanarak sunulurken, bu kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmalar temel bir soruyu g\u00f6lgede b\u0131rakmaktad\u0131r: Bu modellerin taklit etti\u011fi veya ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 iddia edilen &#8220;insan&#8221; standard\u0131, ger\u00e7ekte kimi temsil etmektedir? Bu rapor, bu tehlikeli genellemeye kar\u015f\u0131 kritik bir entelekt\u00fcel m\u00fcdahale olarak \u015fu soruyu sorar: <strong><em>Hangi insanlar?<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>\u0130nsan psikolojisi, k\u00fcresel \u00f6l\u00e7ekte yekpare bir yap\u0131dan uzakt\u0131r. K\u00fclt\u00fcrler aras\u0131nda sosyal tercihler, i\u015fbirli\u011fi, ahlaki yarg\u0131lar, etik karar verme mekanizmalar\u0131, d\u00fc\u015f\u00fcnce tarzlar\u0131, ki\u015filik \u00f6zellikleri ve benlik alg\u0131s\u0131 gibi temel alanlarda derin ve sistematik farkl\u0131l\u0131klar bulunmaktad\u0131r. \u0130nsanl\u0131\u011f\u0131 tekil bir kategori olarak ele almak, bu zengin \u00e7e\u015fitlili\u011fi g\u00f6z ard\u0131 ederek yan\u0131lt\u0131c\u0131 bir evrensellik varsay\u0131m\u0131na yol a\u00e7ar. Bu raporun amac\u0131, g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn \u00f6nde gelen LLM&#8217;lerinin, psikolojik olarak k\u00fcresel bir ayk\u0131r\u0131 de\u011fer olan belirli bir insan grubunun zihinsel ve davran\u0131\u015fsal e\u011filimlerini yans\u0131tt\u0131\u011f\u0131n\u0131 kan\u0131tlamakt\u0131r. Bu grup, sosyal bilimlerde &#8220;WEIRD&#8221; olarak adland\u0131r\u0131lan ve d\u00fcnya n\u00fcfusunun k\u00fc\u00e7\u00fck bir az\u0131nl\u0131\u011f\u0131n\u0131 olu\u015fturan toplumlard\u0131r. Bu yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131n merkezinde, k\u00fcresel psikolojide ayk\u0131r\u0131 bir de\u011fer te\u015fkil eden WEIRD psikolojisi kavram\u0131 yatmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>2. &#8220;WEIRD&#8221; Yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n Kayna\u011f\u0131: Bat\u0131l\u0131, E\u011fitimli, Sanayile\u015fmi\u015f, Zengin ve Demokratik Psikoloji<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>LLM&#8217;lerde g\u00f6zlemlenen k\u00fclt\u00fcrel yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131n k\u00f6kenini anlamak i\u00e7in, bu modelleri besleyen verilerin do\u011fas\u0131n\u0131 incelemek kritik bir \u00f6neme sahiptir. Modellerin kavramsal \u00e7er\u00e7evesini \u015fekillendiren temel hammadde olan e\u011fitim verilerinin ezici \u00e7o\u011funlu\u011fu, belirli bir psikolojik profile sahip toplumlardan gelmektedir. Bu durumu a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in kullan\u0131lan anahtar kavram **&#8221;WEIRD&#8221;**dir.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;WEIRD&#8221; k\u0131saltmas\u0131, <strong>W<\/strong>estern (Bat\u0131l\u0131), <strong>E<\/strong>ducated (E\u011fitimli), <strong>I<\/strong>ndustrialized (Sanayile\u015fmi\u015f), <strong>R<\/strong>ich (Zengin) ve <strong>D<\/strong>emocratic (Demokratik) toplumlar\u0131 tan\u0131mlar. K\u00fclt\u00fcrel psikoloji ara\u015ft\u0131rmalar\u0131, bu toplumlar\u0131n k\u00fcresel ve tarihsel ba\u011flamda psikolojik olarak birer <em>ayk\u0131r\u0131 de\u011fer (outlier)<\/em> oldu\u011funu ortaya koymaktad\u0131r. WEIRD bireyler, d\u00fcnyan\u0131n geri kalan\u0131na k\u0131yasla daha bireyci, ba\u011f\u0131ms\u0131z ve ki\u015fisel olmayan bir temelde toplum yanl\u0131s\u0131 (\u00f6rne\u011fin, yabanc\u0131lara g\u00fcvenme e\u011filimi) olma e\u011filimindedir. Ayn\u0131 zamanda ahlaki olarak daha az dar g\u00f6r\u00fc\u015fl\u00fc, otoriteye daha az sayg\u0131l\u0131, daha az konformist ve yerel gruplar\u0131na daha az sad\u0131kt\u0131rlar. Bu psikolojik \u00f6zellikler, evrensel &#8220;insan&#8221; do\u011fas\u0131n\u0131n bir yans\u0131mas\u0131 de\u011fil, belirli k\u00fclt\u00fcrel ve tarihsel s\u00fcre\u00e7lerin bir \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n<p>LLM&#8217;ler bu yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131 birka\u00e7 temel mekanizma arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla edinir:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li><strong>Veri Kayna\u011f\u0131:<\/strong> E\u011fitim verilerinin b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131, internetten toplanan metinlerden olu\u015fur.<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Dijital U\u00e7urum:<\/strong> \u0130nternet eri\u015fimi ve dijital i\u00e7erik \u00fcretimi, WEIRD toplumlarda orant\u0131s\u0131z bir \u015fekilde daha y\u00fcksektir. Birle\u015fmi\u015f Milletler verilerine g\u00f6re, d\u00fcnya n\u00fcfusunun neredeyse yar\u0131s\u0131 hala internete eri\u015fememektedir.<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Dilsel Hakimiyet:<\/strong> \u0130ngilizce, dil teknolojilerinde ezici bir hakimiyete sahiptir ve bu durum, \u0130ngilizce konu\u015fan WEIRD k\u00fclt\u00fcrlerin norm ve de\u011ferlerinin daha fazla temsil edilmesine yol a\u00e7ar.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p>Bu dinamik, makine \u00f6\u011frenmesindeki &#8220;Garbage In, Garbage Out&#8221; (\u00c7\u00f6p Girdi, \u00c7\u00f6p \u00c7\u0131kt\u0131) deyi\u015finin psikok\u00fclt\u00fcrel bir uyarlamas\u0131 olarak \u00f6zetlenebilir: <strong>&#8220;WEIRD in, WEIRD out&#8221; (WEIRD Girdi, WEIRD \u00c7\u0131kt\u0131)<\/strong>. Modele hangi k\u00fclt\u00fcrel grubun verisi a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak girerse, modelin \u00e7\u0131kt\u0131lar\u0131 da o grubun psikolojik \u00f6zelliklerini yans\u0131tacakt\u0131r. Bu teorik \u00e7er\u00e7eve, LLM&#8217;lerin psikolojisini do\u011frudan \u00f6l\u00e7en ve bir sonraki b\u00f6l\u00fcmde sunulacak olan ampirik bulgularla g\u00fc\u00e7l\u00fc bir \u015fekilde desteklenmektedir.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>3. Ampirik Kan\u0131tlar: LLM&#8217;lerin Psikolojisinin \u00d6l\u00e7\u00fcmlenmesi<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>LLM&#8217;lerdeki WEIRD yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131, yaln\u0131zca teorik bir endi\u015fe olman\u0131n \u00f6tesinde, standart psikometrik ara\u00e7larla \u00f6l\u00e7\u00fclebilen ve tekrarlanabilen somut bulgularla desteklenmektedir. Bu b\u00f6l\u00fcmde sunulan kan\u0131tlar, raporun temel iddias\u0131n\u0131 bilimsel verilerle sa\u011flamla\u015ft\u0131rmaktad\u0131r. Ara\u015ft\u0131rmam\u0131zda, LLM&#8217;lerin (GPT ile temsil edilen) psikolojisini \u00fc\u00e7 farkl\u0131 boyutta analiz ettik: k\u00fclt\u00fcrel de\u011ferler, bili\u015fsel stil ve benlik alg\u0131s\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>3.1. K\u00fclt\u00fcrel De\u011fer Analizi: D\u00fcnya De\u011ferler Ara\u015ft\u0131rmas\u0131 (World Values Survey)<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>GPT&#8217;nin de\u011fer yarg\u0131lar\u0131n\u0131 ve sosyal tutumlar\u0131n\u0131 k\u00fcresel bir perspektifle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmak i\u00e7in, sosyal bilimlerdeki en kapsaml\u0131 k\u00fclt\u00fcrleraras\u0131 veri setlerinden biri olan D\u00fcnya De\u011ferler Ara\u015ft\u0131rmas\u0131 (WVS) kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. GPT&#8217;ye WVS anket sorular\u0131 y\u00f6neltilmi\u015f ve yan\u0131tlar\u0131 65 \u00fclkedeki 94.000&#8217;den fazla insan\u0131n yan\u0131tlar\u0131yla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bulgular olduk\u00e7a nettir:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li><strong>Psikolojik Yak\u0131nl\u0131k:<\/strong> Hiyerar\u015fik k\u00fcmeleme analizi (\u015eekil 1) ve bu analize dayanan \u00e7ok boyutlu \u00f6l\u00e7ekleme g\u00f6rselle\u015ftirmesi (\u015eekil 2), GPT&#8217;nin psikolojik olarak <strong>ABD ve Uruguay<\/strong>&#8216;a, ard\u0131ndan ise Kanada, Kuzey \u0130rlanda, Yeni Zelanda ve B\u00fcy\u00fck Britanya gibi \u00fclkelerden olu\u015fan bir k\u00fcmeye en yak\u0131n oldu\u011funu g\u00f6stermektedir.<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Psikolojik Mesafe:<\/strong> Buna kar\u015f\u0131l\u0131k, GPT&#8217;nin psikolojisi Etiyopya, Pakistan ve K\u0131rg\u0131zistan gibi WEIRD olmayan k\u00fclt\u00fcrlerden belirgin \u015fekilde uzakt\u0131r.<\/li>\n\n\n\n<li><strong>G\u00fc\u00e7l\u00fc Korelasyon:<\/strong> En \u00e7arp\u0131c\u0131 bulgu, bir \u00fclkenin ABD&#8217;ye olan k\u00fclt\u00fcrel mesafesi ile GPT-insan benzerli\u011fi aras\u0131nda g\u00fc\u00e7l\u00fc bir negatif korelasyon (r = -.70) olmas\u0131d\u0131r (\u015eekil 3). Bu korelasyon o kadar g\u00fc\u00e7l\u00fcd\u00fcr ki, bir \u00fclkenin ABD&#8217;ye olan k\u00fclt\u00fcrel mesafesini bilmek, o \u00fclkenin psikolojisinin GPT&#8217;ninkine ne kadar benzemeyece\u011fini y\u00fcksek bir isabetle tahmin etmemizi sa\u011flar. K\u00fclt\u00fcrel mesafe artt\u0131k\u00e7a, psikolojik benzerlik sistematik olarak azalmaktad\u0131r. Bu bulgu, modelin e\u011fitim verilerinin orant\u0131s\u0131z bir \u015fekilde WEIRD toplumlardan ve \u00f6zellikle \u0130ngilizce konu\u015fulan \u00fclkelerden geldi\u011fi hipotezini do\u011frudan desteklemektedir.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p><strong>3.2. Bili\u015fsel Stil Analizi: Analitik ve B\u00fct\u00fcnc\u00fcl D\u00fc\u015f\u00fcnce<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>\u0130nsanlar\u0131n bilgiyi i\u015fleme bi\u00e7imleri k\u00fclt\u00fcrden k\u00fclt\u00fcre farkl\u0131l\u0131k g\u00f6sterir. Bu farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u00f6l\u00e7mek i\u00e7in &#8220;\u00fc\u00e7l\u00fc g\u00f6rev&#8221; (triad task) kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu g\u00f6revde, <strong>analitik d\u00fc\u015f\u00fcnce<\/strong>, nesneleri niteliklerine ve soyut \u00f6zelliklerine g\u00f6re gruplamaya odaklan\u0131rken; <strong>b\u00fct\u00fcnc\u00fcl d\u00fc\u015f\u00fcnce<\/strong>, nesneleri ba\u011flamsal ve i\u015flevsel ili\u015fkilerine g\u00f6re gruplamaya odaklan\u0131r. WEIRD toplumlarda analitik d\u00fc\u015f\u00fcnce bask\u0131nken, d\u00fcnyan\u0131n geri kalan\u0131nda b\u00fct\u00fcnc\u00fcl d\u00fc\u015f\u00fcnce daha yayg\u0131nd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Analiz sonu\u00e7lar\u0131, GPT&#8217;nin ezici bir \u015fekilde WEIRD toplumlarda bask\u0131n olan analitik d\u00fc\u015f\u00fcnme tarz\u0131n\u0131 sergiledi\u011fini ve bu alandaki performans\u0131n\u0131n Hollanda, Finlandiya ve \u0130sve\u00e7 vatanda\u015flar\u0131nkine en yak\u0131n d\u00fczeyde oldu\u011funu ortaya koymaktad\u0131r (\u015eekil 4).<\/p>\n\n\n\n<p><strong>3.3. Benlik Alg\u0131s\u0131 Analizi: Bireyci ve \u0130li\u015fkisel Benlik<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Ben kimim?&#8221; sorusuna verilen yan\u0131tlar, bir bireyin benlik alg\u0131s\u0131n\u0131 ortaya koyar. WEIRD toplumlardaki insanlar kendilerini genellikle ki\u015fisel \u00f6zellikleriyle (&#8220;Ben \u00e7al\u0131\u015fkan\u0131m&#8221;) tan\u0131mlarken, WEIRD olmayan toplumlardaki insanlar sosyal rolleri ve ili\u015fkileriyle (&#8220;Ben bir anneyim&#8221;) tan\u0131mlama e\u011filimindedir.<\/p>\n\n\n\n<p>GPT&#8217;den &#8220;ortalama bir insan\u0131&#8221; tan\u0131mlamas\u0131 istendi\u011finde, verdi\u011fi yan\u0131tlar\u0131n neredeyse tamamen WEIRD toplumlara \u00f6zg\u00fc bireyci ve ki\u015fisel niteliklere odakland\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr (\u015eekil 5). Bu bulgu, GPT&#8217;nin &#8220;insan&#8221; alg\u0131s\u0131n\u0131n dahi WEIRD bir mercekten s\u00fcz\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc g\u00f6stermektedir.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu \u00fc\u00e7 farkl\u0131 alanda elde edilen tutarl\u0131 ve \u00f6l\u00e7\u00fclebilir kan\u0131tlar, LLM&#8217;lerdeki WEIRD yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n teorik bir endi\u015fe olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, aksine acil dikkat gerektiren somut ve sistematik bir olgu oldu\u011funu ortaya koymaktad\u0131r. Bu durumun bilimsel ve etik d\u00fczlemdeki yans\u0131malar\u0131 ise endi\u015fe vericidir.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>4. Sonu\u00e7lar: &#8220;WEIRD&#8221; Yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n Bilimsel ve Etik Riskleri<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>\u00d6nceki b\u00f6l\u00fcmde sunulan ampirik kan\u0131tlar, &#8220;Peki, ne olmu\u015f?&#8221; sorusunu g\u00fcndeme getirmektedir. LLM&#8217;lerin WEIRD psikolojisini yans\u0131tmas\u0131, hem bilimsel ara\u015ft\u0131rmalar hem de toplumsal uygulamalar i\u00e7in ciddi riskler bar\u0131nd\u0131rmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Bilimsel a\u00e7\u0131dan en temel riskler \u015funlard\u0131r:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li><strong>Hatal\u0131 Genellemeler:<\/strong> LLM performans\u0131n\u0131 evrensel &#8220;insan&#8221; performans\u0131 olarak kabul etmek, insan psikolojisi ve bili\u015f\u015fi hakk\u0131nda k\u00f6kten yanl\u0131\u015f bilimsel sonu\u00e7lara yol a\u00e7ma potansiyeli ta\u015f\u0131r. E\u011fer modelimiz insanl\u0131\u011f\u0131n sadece k\u00fc\u00e7\u00fck ve ayk\u0131r\u0131 bir kesimini temsil ediyorsa, bu model \u00fczerinden &#8220;insan zekas\u0131&#8221; hakk\u0131nda yap\u0131lan \u00e7\u0131kar\u0131mlar yan\u0131lt\u0131c\u0131 olacakt\u0131r.<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Yan\u0131lt\u0131c\u0131 K\u0131yaslamalar:<\/strong> Yapay genel zeka (AGI) aray\u0131\u015f\u0131nda, ilerlemeyi \u00f6l\u00e7mek i\u00e7in kullan\u0131lan &#8220;insan seviyesi&#8221; \u00f6l\u00e7\u00fct\u00fc, asl\u0131nda insan zekas\u0131n\u0131n tamam\u0131n\u0131 de\u011fil, yaln\u0131zca WEIRD zekas\u0131n\u0131 temsil etmektedir. Bu durum, AGI hedefini yanl\u0131\u015f bir y\u00f6ne sapt\u0131rma riski ta\u015f\u0131r.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p>Etik ve toplumsal riskler ise daha geni\u015f kapsaml\u0131d\u0131r:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li><strong>K\u00fclt\u00fcrel Uyumsuzluk:<\/strong> WEIRD normlar\u0131na g\u00f6re &#8220;d\u00fc\u015f\u00fcnen&#8221; yapay zeka sistemleri, d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda milyarlarca insan i\u00e7in tuhaf, sald\u0131rgan veya anlams\u0131z \u00e7\u0131kt\u0131lar \u00fcretebilir. Ahlaki ikilemler, sosyal normlar veya basit ileti\u015fim bi\u00e7imleri s\u00f6z konusu oldu\u011funda, modelin &#8220;do\u011fru&#8221; kabul etti\u011fi yan\u0131t, ba\u015fka bir k\u00fclt\u00fcrde tamamen &#8220;yanl\u0131\u015f&#8221; olabilir.<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Normatif Dayatma:<\/strong> Bu sistemlerin k\u00fcresel olarak yayg\u0131nla\u015fmas\u0131, fark\u0131nda olmadan WEIRD de\u011ferlerini, ahlaki yarg\u0131lar\u0131n\u0131 ve bili\u015fsel e\u011filimlerini di\u011fer k\u00fclt\u00fcrlere dayatma tehlikesi yarat\u0131r. Bu durum, belirli bir d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc, de\u011fer sistemini ve d\u00fc\u015f\u00fcnce tarz\u0131n\u0131 evrensel bir varsay\u0131lan olarak dayatan ve di\u011fer k\u00fclt\u00fcrel psikolojileri marjinalle\u015ftirme potansiyeli ta\u015f\u0131yan <strong>teknolojik s\u00f6m\u00fcrgecili\u011fin dijital bir formu<\/strong> olarak g\u00f6r\u00fclebilir ve gezegenimizdeki de\u011ferli psikolojik \u00e7e\u015fitlili\u011fi zamanla a\u015f\u0131nd\u0131rabilir.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p>Bu bulgular, yapay zekan\u0131n gelece\u011fine dair \u00f6nemli bir uyar\u0131 niteli\u011fi ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Geli\u015ftirilen teknolojilerin, insanl\u0131\u011f\u0131n yaln\u0131zca k\u00fc\u00e7\u00fck bir kesiminin d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc yans\u0131tarak k\u00fcresel bir standart haline gelmesi, g\u00f6z ard\u0131 edilemeyecek kadar b\u00fcy\u00fck bir risktir.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>5. Sonu\u00e7: Gelece\u011fin Yapay Zekas\u0131 \u0130\u00e7in Bir Uyar\u0131 ve Yol Haritas\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Bu ara\u015ft\u0131rma, b\u00fcy\u00fck dil modellerinin teknolojik yeteneklerinin ard\u0131nda yatan gizli bir ger\u00e7e\u011fi ortaya koymaktad\u0131r. Bu sistemler k\u00fclt\u00fcrel olarak tarafs\u0131z de\u011fildir; aksine, hem k\u00fcresel hem de tarihsel olarak insan psikolojisinin ayk\u0131r\u0131 bir \u00f6rne\u011fini temsil eden bir zihniyeti, yani WEIRD psikolojisini b\u00fcnyesinde bar\u0131nd\u0131r\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu durum, yapay zeka ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131na ve geli\u015ftiricilerine y\u00f6nelik net bir uyar\u0131d\u0131r: &#8220;\u0130nsan&#8221; kelimesini kullan\u0131rken son derece dikkatli olmal\u0131 ve her zaman \u015fu soruyu sormal\u0131y\u0131z: <strong><em>&#8220;Hangi insanlar?&#8221;<\/em><\/strong> Bir modelin performans\u0131n\u0131 insanl\u0131kla k\u0131yaslamak, temsil etti\u011fi k\u00fclt\u00fcrel \u00e7e\u015fitlili\u011fi anlamadan yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda hem bilimsel olarak hatal\u0131 hem de etik olarak sorunludur.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131n giderilmesi, basit teknik ayarlamalar\u0131n \u00f6tesinde, veri toplama ve model denetimi paradigmalar\u0131nda k\u00f6kl\u00fc bir de\u011fi\u015fim gerektirmektedir:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li><strong>Veri \u00c7e\u015fitlili\u011fi:<\/strong> E\u011fitim verilerinin ve modelleri denetleyen insan geri bildirimlerinin k\u00fclt\u00fcrel \u00e7e\u015fitlili\u011finin radikal bir \u015fekilde art\u0131r\u0131lmas\u0131 esast\u0131r. D\u00fcnyan\u0131n farkl\u0131 b\u00f6lgelerinden, dillerinden ve k\u00fclt\u00fcrlerinden gelen veriler aktif olarak toplanmal\u0131 ve entegre edilmelidir.<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Boyut Yeterli De\u011fildir:<\/strong> Modelleri sadece daha b\u00fcy\u00fck hale getirmek, bu temel veri \u00e7e\u015fitlili\u011fi sorununu \u00e7\u00f6zmeyecektir. &#8220;WEIRD in, WEIRD out&#8221; prensibi, modelin boyutu ne olursa olsun ge\u00e7erlili\u011fini koruyacakt\u0131r. Sorun verinin miktar\u0131nda de\u011fil, temsiliyetindedir.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p>LLM&#8217;ler s\u0131k\u00e7a &#8220;stokastik papa\u011fanlar&#8221; olarak adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r; yani anlamdan yoksun bir \u015fekilde g\u00f6rd\u00fckleri dilsel kal\u0131plar\u0131 tekrar eden sistemler. Bulgular\u0131m\u0131z bu analojiye \u00f6nemli bir ekleme yapmaktad\u0131r: LLM&#8217;ler, e\u011fitim verileri b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde k\u00fcresel ve tarihsel bir psikolojik ayk\u0131r\u0131 de\u011fer olan WEIRD toplumlardan geldi\u011fi i\u00e7in, olduk\u00e7a <strong>tuhaf bir papa\u011fan t\u00fcr\u00fcd\u00fcr<\/strong>. B\u00fcy\u00fck dil modelleri toplumlar\u0131m\u0131za daha fazla entegre olduk\u00e7a, bu sistematik yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131n do\u011furaca\u011f\u0131 toplumsal sonu\u00e7lar g\u00f6z ard\u0131 edilemeyecek kadar \u00f6nemli hale gelecektir.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Yapay Zekan\u0131n K\u00fclt\u00fcrel K\u00f6r Noktas\u0131: B\u00fcy\u00fck Dil Modellerindeki &#8220;WEIRD&#8221; Yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 Azaltmaya Y\u00f6nelik Politika \u00d6nerileri<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>1. Giri\u015f: &#8220;\u0130nsan-Seviyesinde&#8221; Performans\u0131n Gizli Tehlikesi<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>B\u00fcy\u00fck dil modellerinin (LLM&#8217;ler) ola\u011fan\u00fcst\u00fc ba\u015far\u0131s\u0131, teknik raporlarda ve akademik tart\u0131\u015fmalarda s\u0131kl\u0131kla &#8220;insan-seviyesinde&#8221; performans gibi iddial\u0131 ifadelerle \u00f6l\u00e7\u00fclmektedir. Ancak bu ba\u015far\u0131, bu politika notunun merkezinde yer alan kritik bir soruyu g\u00f6lgede b\u0131rakmaktad\u0131r: <strong>&#8220;Hangi insanlar?&#8221;<\/strong> Bu sorunun yan\u0131t\u0131 yaln\u0131zca felsefi de\u011fil, ayn\u0131 zamanda \u00f6l\u00e7\u00fclebilir bir sorundur; zira somut veriler, bir k\u00fclt\u00fcr ABD gibi WEIRD bir referans noktas\u0131ndan uzakla\u015ft\u0131k\u00e7a, \u00f6nde gelen dil modellerinin o k\u00fclt\u00fcr\u00fc anlama ve temsil etme yetene\u011finin (r = -0.70 gibi g\u00fc\u00e7l\u00fc bir korelasyonla) dramatik bir \u015fekilde d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc g\u00f6stermektedir. Bu sorunun yan\u0131t\u0131, yapay zeka sistemlerinin k\u00fcresel \u00f6l\u00e7ekte adil, etkili ve kapsay\u0131c\u0131 olabilmesi i\u00e7in hayati bir stratejik \u00f6neme sahiptir.<\/p>\n\n\n\n<p>Yap\u0131lan kapsaml\u0131 ara\u015ft\u0131rmalar, &#8220;insan&#8221; teriminin tekil ve homojen bir kategori olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, d\u00fcnya genelinde \u00f6nemli psikolojik \u00e7e\u015fitlilikler bar\u0131nd\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 ortaya koymaktad\u0131r. \u00d6zellikle <strong>Bat\u0131l\u0131, E\u011fitimli, Sanayile\u015fmi\u015f, Zengin ve Demokratik (WEIRD)<\/strong> olarak tan\u0131mlanan toplumlar, k\u00fcresel ve tarihsel bir perspektiften bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda psikolojik bir ayk\u0131r\u0131 de\u011ferdir. Bu toplumlar, daha bireyselci, analitik d\u00fc\u015f\u00fcnmeye yatk\u0131n ve ki\u015fisel \u00f6zelliklere odakl\u0131 benlik alg\u0131s\u0131na sahip olma e\u011filimindedir. D\u00fcnyan\u0131n geri kalan\u0131ndaki pek \u00e7ok k\u00fclt\u00fcr ise daha kolektivist, b\u00fct\u00fcnc\u00fcl d\u00fc\u015f\u00fcnen ve benli\u011fi sosyal roller \u00fczerinden tan\u0131mlayan psikolojik profiller sergilemektedir.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu durum, LLM&#8217;lerin e\u011fitim verilerinin b\u00fcy\u00fck olas\u0131l\u0131kla bu WEIRD yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 yans\u0131tt\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7e\u011fiyle birle\u015fti\u011finde, ele al\u0131nmas\u0131 gereken \u00f6nemli bilimsel ve etik sorunlar do\u011furmaktad\u0131r. E\u011fer bir yapay zeka sistemi, insanl\u0131\u011f\u0131n sadece k\u00fc\u00e7\u00fck ve psikolojik olarak s\u0131ra d\u0131\u015f\u0131 bir kesiminin \u00fcretti\u011fi verilerle e\u011fitilirse, ortaya \u00e7\u0131kan &#8220;makine psikolojisi&#8221; de ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olarak bu dar k\u00fclt\u00fcrel kal\u0131b\u0131 yans\u0131tacakt\u0131r. Bu not, LLM&#8217;lerdeki bu k\u00fclt\u00fcrel yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131n ampirik kan\u0131tlar\u0131n\u0131 sunacak, potansiyel risklerini analiz edecek ve bu sorunu azaltmaya y\u00f6nelik somut politika \u00f6nerileri sunacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>2. Kan\u0131tlar: LLM&#8217;lerin &#8220;WEIRD&#8221; Psikolojisinin Ampirik Analizi<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>B\u00fcy\u00fck dil modellerindeki WEIRD yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131 sadece teorik bir endi\u015fe de\u011fil, somut verilerle kan\u0131tlanm\u0131\u015f bir olgudur. Bu ampirik kan\u0131tlar\u0131 incelemek, sorunun boyutunu anlamak ve hem politika yap\u0131c\u0131lar hem de geli\u015ftiriciler i\u00e7in etkili \u00e7\u00f6z\u00fcmler \u00fcretmek ad\u0131na kritik bir \u00f6neme sahiptir. A\u015fa\u011f\u0131da sunulan kan\u0131tlar, bu yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131n ne kadar derinlere i\u015fledi\u011fini g\u00f6zler \u00f6n\u00fcne sermektedir: Sorun yaln\u0131zca modellerin <strong>neye inand\u0131\u011f\u0131yla<\/strong> (k\u00fclt\u00fcrel de\u011ferler) s\u0131n\u0131rl\u0131 de\u011fildir; ayn\u0131 zamanda <strong>nas\u0131l d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc<\/strong> (bili\u015fsel tarz) ve hatta <strong>&#8216;insan&#8217; olman\u0131n ne anlama geldi\u011fine<\/strong> dair temel varsay\u0131mlar\u0131n\u0131 (benlik alg\u0131s\u0131) da kapsamaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>2.1. K\u00fclt\u00fcrel De\u011ferlerdeki K\u00fcmelenme: D\u00fcnya De\u011ferler Ara\u015ft\u0131rmas\u0131 Bulgular\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>D\u00fcnya genelinde k\u00fclt\u00fcrel de\u011ferleri \u00f6l\u00e7en en kapsaml\u0131 veri setlerinden biri olan D\u00fcnya De\u011ferler Ara\u015ft\u0131rmas\u0131 (WVS) kullan\u0131larak yap\u0131lan bir analiz, LLM&#8217;lerin k\u00fclt\u00fcrel konumunu net bir \u015fekilde ortaya koymaktad\u0131r. GPT modeline WVS anket sorular\u0131 y\u00f6neltildi\u011finde ve al\u0131nan yan\u0131tlar 65 \u00fclkenin verileriyle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, hiyerar\u015fik k\u00fcmeleme analizi sonucunda GPT&#8217;nin yan\u0131tlar\u0131, aralar\u0131nda <strong>Amerika Birle\u015fik Devletleri, Uruguay, Kanada, B\u00fcy\u00fck Britanya, Avustralya, Almanya ve Hollanda<\/strong>&#8216;n\u0131n da bulundu\u011fu WEIRD toplumlarla en yak\u0131n k\u00fcmede yer alm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Buna kar\u015f\u0131l\u0131k, GPT&#8217;nin de\u011fer yarg\u0131lar\u0131 <strong>Etiyopya, Pakistan ve K\u0131rg\u0131zistan<\/strong> gibi k\u00fclt\u00fcrlerden en uzak konumda bulunmu\u015ftur. Bu bulgu, LLM&#8217;nin ahlaki ilkeler, sosyal tutumlar ve politik g\u00f6r\u00fc\u015fler gibi temel konulardaki yarg\u0131lar\u0131n\u0131n, k\u00fcresel insan \u00e7e\u015fitlili\u011fini temsil etmek yerine, belirli bir k\u00fclt\u00fcrel grubun de\u011ferler sistemine ne kadar benzedi\u011fini \u00e7arp\u0131c\u0131 bir \u015fekilde g\u00f6stermektedir.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>2.2. ABD&#8217;den K\u00fclt\u00fcrel Uzakl\u0131k ile Artan Uyumsuzluk<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>WEIRD yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steren bir di\u011fer g\u00fc\u00e7l\u00fc kan\u0131t, \u00fclkelerin ABD&#8217;den olan k\u00fclt\u00fcrel uzakl\u0131\u011f\u0131 ile GPT&#8217;nin o \u00fclkedeki insan yan\u0131tlar\u0131n\u0131 taklit etme ba\u015far\u0131s\u0131 aras\u0131ndaki ili\u015fkidir. Yap\u0131lan istatistiksel analiz, bu iki de\u011fi\u015fken aras\u0131nda g\u00fc\u00e7l\u00fc bir negatif korelasyon (r = -0.70) oldu\u011funu ortaya koymu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu istatisti\u011fin anlam\u0131 son derece a\u00e7\u0131kt\u0131r: <strong>Bir k\u00fclt\u00fcr, ABD&#8217;den ne kadar farkl\u0131ysa, GPT&#8217;nin o k\u00fclt\u00fcr\u00fcn psikolojisini anlama ve temsil etme yetene\u011fi o kadar azalmaktad\u0131r.<\/strong> Bu durum, LLM&#8217;lerin k\u00fcresel uygulanabilirli\u011fi \u00fczerinde ciddi bir k\u0131s\u0131tlama yaratmaktad\u0131r. Model, ABD&#8217;ye k\u00fclt\u00fcrel olarak yak\u0131n olan Avustralya, Hollanda veya Almanya gibi \u00fclkelerin yan\u0131t \u00f6r\u00fcnt\u00fclerini y\u00fcksek bir do\u011frulukla taklit edebilirken, M\u0131s\u0131r, \u00dcrd\u00fcn veya Nijerya gibi k\u00fclt\u00fcrel olarak daha uzak toplumlar\u0131 temsil etme konusunda sistematik olarak ba\u015far\u0131s\u0131z olmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>2.3. Bili\u015fsel Tarz: Analitik D\u00fc\u015f\u00fcnce Yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Yanl\u0131l\u0131k sadece tutumsal de\u011ferlerle s\u0131n\u0131rl\u0131 de\u011fildir; ayn\u0131 zamanda temel bili\u015fsel s\u00fcre\u00e7lere de n\u00fcfuz etmektedir. &#8220;\u00dc\u00e7l\u00fc g\u00f6rev&#8221; (triad task) ad\u0131 verilen ve d\u00fc\u015f\u00fcnce tarz\u0131n\u0131 \u00f6l\u00e7en bir deneyde, kat\u0131l\u0131mc\u0131lardan \u00fc\u00e7 nesne aras\u0131ndan en ili\u015fkili ikisini se\u00e7meleri istenir. WEIRD toplumlardaki bireyler, nesneleri soyut kategorilere g\u00f6re grupland\u0131rma e\u011filimi olan <strong>&#8220;analitik d\u00fc\u015f\u00fcnme&#8221;<\/strong> tarz\u0131n\u0131 sergileme e\u011filimindedir. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k, daha az WEIRD toplumlarda ise nesneleri ba\u011flamsal ve i\u015flevsel ili\u015fkilerine g\u00f6re grupland\u0131ran <strong>&#8220;b\u00fct\u00fcnc\u00fcl d\u00fc\u015f\u00fcnme&#8221;<\/strong> tarz\u0131 daha yayg\u0131nd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu g\u00f6rev GPT&#8217;ye uyguland\u0131\u011f\u0131nda, modelin ezici bir \u00e7o\u011funlukla analitik se\u00e7imler yapt\u0131\u011f\u0131 g\u00f6zlemlenmi\u015ftir. Modelin bili\u015fsel stili, <strong>Hollanda, Finlandiya ve \u0130sve\u00e7<\/strong> gibi analitik d\u00fc\u015f\u00fcncenin en yayg\u0131n oldu\u011fu \u00fclkelerle b\u00fcy\u00fck bir benzerlik g\u00f6stermektedir. Bu bulgu, LLM&#8217;nin sadece ne d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn de\u011fil, ayn\u0131 zamanda &#8220;nas\u0131l d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn&#8221; de k\u00fclt\u00fcrel olarak yanl\u0131 oldu\u011funu g\u00f6stermektedir.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>2.4. Benlik Alg\u0131s\u0131: &#8220;Ortalama \u0130nsan&#8221; Tan\u0131m\u0131ndaki Yanl\u0131l\u0131k<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Modelin &#8220;insan&#8221; hakk\u0131ndaki temel varsay\u0131mlar\u0131 da bu k\u00fclt\u00fcrel filtreden ge\u00e7mektedir. GPT&#8217;den &#8220;ortalama bir insan\u0131n&#8221; kendisini nas\u0131l tan\u0131mlayaca\u011f\u0131n\u0131 (&#8220;Ben kimim?&#8221; sorusuna yan\u0131t olarak) listelemesi istendi\u011finde, ortaya \u00e7\u0131kan yan\u0131tlar ezici bir \u015fekilde WEIRD toplumlara \u00f6zg\u00fc bireyselci ve ki\u015fisel niteliklere odaklanm\u0131\u015ft\u0131r (\u00f6rne\u011fin, &#8220;Ben zekiyim,&#8221; &#8220;Ben iyimserim&#8221;).<\/p>\n\n\n\n<p>Bu durum, daha az WEIRD toplumlarda yayg\u0131n olan ve benli\u011fi sosyal roller (&#8220;Ben bir babay\u0131m&#8221;) ve ili\u015fkiler (&#8220;Ben X kabilesinin bir \u00fcyesiyim&#8221;) ba\u011flam\u0131nda tan\u0131mlayan kolektivist benlik alg\u0131s\u0131n\u0131 tamamen g\u00f6z ard\u0131 etmektedir. Bu, LLM&#8217;nin &#8220;insan&#8221; hakk\u0131ndaki en temel kavramsal \u00e7er\u00e7evesinin bile ne kadar dar bir k\u00fclt\u00fcrel perspektife dayand\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131k\u00e7a ortaya koymaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Sunulan bu kan\u0131tlar, LLM&#8217;lerdeki WEIRD yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n tesad\u00fcfi bir g\u00fcr\u00fclt\u00fc olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, hem tutumsal hem de bili\u015fsel alanlarda sistematik ve \u00f6l\u00e7\u00fclebilir bir olgu oldu\u011funu g\u00f6stermektedir. Bu durumun yarataca\u011f\u0131 riskler, yapay zekan\u0131n toplumsal entegrasyonu artt\u0131k\u00e7a daha da belirgin hale gelecektir.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>3. Riskler ve Sonu\u00e7lar: &#8220;WEIRD Girdi, WEIRD \u00c7\u0131kt\u0131&#8221; Prensibi<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Makine \u00f6\u011frenimi alan\u0131nda &#8220;\u00c7\u00f6p Girdi, \u00c7\u00f6p \u00c7\u0131kt\u0131&#8221; (Garbage In, Garbage Out) ilkesi, d\u00fc\u015f\u00fck kaliteli verilerin kusurlu sistemler \u00fcretece\u011fini ifade eden temel bir kurald\u0131r. LLM&#8217;lerde g\u00f6zlemlenen k\u00fclt\u00fcrel yanl\u0131l\u0131k, bu ilkenin yeni bir tezah\u00fcr\u00fc olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kmaktad\u0131r: <strong>&#8220;WEIRD Girdi, WEIRD \u00c7\u0131kt\u0131.&#8221;<\/strong> K\u00fclt\u00fcrel olarak homojen ve psikolojik olarak ayk\u0131r\u0131 bir veri k\u00fcmesiyle e\u011fitilen sistemler, ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olarak bu dar d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc yans\u0131tan ve k\u00fcresel insan \u00e7e\u015fitlili\u011fini temsil edemeyen \u00e7\u0131kt\u0131lar \u00fcretecektir. Bu durumun stratejik sonu\u00e7lar\u0131 ve riskleri \u015funlard\u0131r:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li><strong>K\u00fcresel Temsil Eksikli\u011fi:<\/strong> LLM&#8217;lerin ahlaki de\u011ferler, sosyal meseleler ve politik g\u00f6r\u00fc\u015fler \u00fczerine \u00fcretti\u011fi i\u00e7erikler, daha az WEIRD toplumlarda ya\u015fayan milyarlarca insan i\u00e7in &#8220;garip ve tuhaf&#8221; gelebilir, bu da modellerin bu pop\u00fclasyonlar taraf\u0131ndan benimsenmesini ve etkili bir \u015fekilde kullan\u0131lmas\u0131n\u0131 engelleyebilir.<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Toplumsal Entegrasyon Riskleri:<\/strong> Bu yanl\u0131 sistemler sosyal kurumlara, e\u011fitim platformlar\u0131na, sa\u011fl\u0131k hizmetlerine ve altyap\u0131ya entegre edildi\u011finde, mevcut k\u00fclt\u00fcrel e\u015fitsizlikleri ve g\u00fc\u00e7 dengesizliklerini peki\u015ftirme ve daha da derinle\u015ftirme riski ta\u015f\u0131maktad\u0131r.<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Zarar ve Sald\u0131r\u0131 Kavramlar\u0131n\u0131n Standardizasyonu:<\/strong> Farkl\u0131 toplumlar, &#8220;zararl\u0131&#8221; veya &#8220;sald\u0131rgan&#8221; i\u00e7eri\u011fin ne oldu\u011fu konusunda farkl\u0131 normlara sahiptir. Ancak, WEIRD merkezli denetleme ve &#8220;yanl\u0131l\u0131ktan ar\u0131nd\u0131rma&#8221; \u00e7abalar\u0131, bu \u00e7e\u015fitlili\u011fi g\u00f6z ard\u0131 ederek tek bir k\u00fclt\u00fcrel standard\u0131 k\u00fcresel \u00f6l\u00e7ekte dayatabilir.<\/li>\n\n\n\n<li><strong>B\u00fcy\u00fcmenin \u00c7\u00f6z\u00fcm Olmamas\u0131:<\/strong> Daha b\u00fcy\u00fck modeller geli\u015ftirmenin veya sistemleri sadece \u00e7ok dilli hale getirmenin bu sorunu otomatik olarak \u00e7\u00f6zmesi beklenmemelidir. Zira internetteki metin verilerinin b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu WEIRD kaynaklar taraf\u0131ndan ve genellikle \u0130ngilizce olarak \u00fcretilmektedir, bu da mevcut yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131n \u00f6l\u00e7eklenerek devam etmesine yol a\u00e7acakt\u0131r.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p>Mevcut durumun devam etmesi halinde yapay zeka, k\u00fcresel insan \u00e7e\u015fitlili\u011fini yans\u0131tan bir ayna olmak yerine, onu dar bir psikolojik kal\u0131ba indirgeyen bir tektiple\u015ftirme arac\u0131 olma tehlikesi ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Bu gidi\u015fat\u0131 tersine \u00e7evirmek, proaktif ve kararl\u0131 politika m\u00fcdahalelerini zorunlu k\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>4. Eyleme Ge\u00e7irilebilir \u00d6neriler: Daha Kapsaml\u0131 Bir Yapay Zeka \u0130\u00e7in Stratejiler<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Sorunu tespit etmek, \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcn yaln\u0131zca ilk ad\u0131m\u0131d\u0131r. Yapay zekan\u0131n k\u00fcresel insanl\u0131\u011fa hizmet etme potansiyelini tam olarak ger\u00e7ekle\u015ftirebilmesi i\u00e7in hem politika yap\u0131c\u0131lar\u0131n hem de geli\u015ftiricilerin bu k\u00fclt\u00fcrel yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131 azaltmak \u00fczere proaktif ad\u0131mlar atmas\u0131 gerekmektedir. A\u015fa\u011f\u0131daki \u00f6neriler, bu y\u00f6nde izlenebilecek stratejik bir yol haritas\u0131 sunmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>4.1. Politika Yap\u0131c\u0131lar \u0130\u00e7in<\/strong><\/p>\n\n\n\n<ol start=\"1\" class=\"wp-block-list\">\n<li><strong><em>Stratejik Hedef: Yapay zekan\u0131n temelini olu\u015fturan veri altyap\u0131s\u0131n\u0131 k\u00fcreselle\u015ftirerek dijital s\u00f6m\u00fcrgecili\u011fi \u00f6nlemek ve adil bir temsil sa\u011flamak.<\/em><\/strong> <strong>Veri \u00c7e\u015fitlili\u011fini Te\u015fvik Edin:<\/strong> WEIRD olmayan toplumlardan gelen dilsel ve k\u00fclt\u00fcrel verilerin toplanmas\u0131n\u0131, dijitalle\u015ftirilmesini ve sorumlu bir \u015fekilde kullan\u0131lmas\u0131n\u0131 destekleyen kamu finansmanl\u0131 ara\u015ft\u0131rma ve altyap\u0131 projeleri olu\u015fturun.<\/li>\n\n\n\n<li><strong><em>Stratejik Hedef: Sekt\u00f6rde hesap verebilirli\u011fi art\u0131rmak ve yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131n kaynaklar\u0131n\u0131 izlenebilir hale getirmek.<\/em><\/strong> <strong>\u015eeffafl\u0131k Raporlamas\u0131n\u0131 Zorunlu K\u0131l\u0131n:<\/strong> B\u00fcy\u00fck yapay zeka modelleri geli\u015ftiren \u015firketlerin, modellerini e\u011fitmek i\u00e7in kulland\u0131klar\u0131 verilerin co\u011frafi, k\u00fclt\u00fcrel ve dilsel k\u00f6kenleri hakk\u0131nda d\u00fczenli olarak \u015feffafl\u0131k raporlar\u0131 yay\u0131nlamalar\u0131n\u0131 te\u015fvik eden d\u00fczenlemeler geli\u015ftirin.<\/li>\n\n\n\n<li><strong><em>Stratejik Hedef: Tek bir k\u00fclt\u00fcrel bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n k\u00fcresel standart haline gelmesini \u00f6nleyerek, yapay zeka y\u00f6neti\u015fiminde \u00e7o\u011fulculu\u011fu tesis etmek.<\/em><\/strong> <strong>K\u00fcresel \u0130\u015fbirli\u011fini Art\u0131r\u0131n:<\/strong> Yapay zeka eti\u011fi ve standartlar\u0131 konusunda uluslararas\u0131 bir diyalog ortam\u0131 yaratarak, farkl\u0131 k\u00fclt\u00fcrel normlar\u0131n ve de\u011ferlerin yapay zeka y\u00f6neti\u015fim \u00e7er\u00e7evelerine dahil edilmesini sa\u011flay\u0131n.<\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n<p><strong>4.2. Yapay Zeka Geli\u015ftiricileri \u0130\u00e7in<\/strong><\/p>\n\n\n\n<ol start=\"1\" class=\"wp-block-list\">\n<li><strong><em>Stratejik Hedef: Pasif veri toplama al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131n\u0131 k\u0131rarak, modellerin yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 temelden d\u00fczeltmek ve k\u00fcresel pazarlara uyum yetene\u011fini art\u0131rmak.<\/em><\/strong> <strong>E\u011fitim Veri K\u00fcmelerini Aktif Olarak \u00c7e\u015fitlendirin:<\/strong> \u0130nternetten pasif veri toplaman\u0131n \u00f6tesine ge\u00e7erek, d\u00fcnya genelindeki farkl\u0131 k\u00fclt\u00fcrleri, dilleri ve bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131 temsil eden veri kaynaklar\u0131n\u0131 bilin\u00e7li olarak aray\u0131n ve e\u011fitim setlerinize dahil edin.<\/li>\n\n\n\n<li><strong><em>Stratejik Hedef: &#8220;Yanl\u0131l\u0131ktan ar\u0131nd\u0131rma&#8221; s\u00fcre\u00e7lerinin kendisinin k\u00fclt\u00fcrel bir yanl\u0131l\u0131k arac\u0131 haline gelmesini \u00f6nlemek ve denetim mekanizmalar\u0131n\u0131 k\u00fcreselle\u015ftirmek.<\/em><\/strong> <strong>\u0130nsan Geri Bildirim Ekiplerini K\u00fcreselle\u015ftirin:<\/strong> Modelleri &#8220;yanl\u0131l\u0131ktan ar\u0131nd\u0131rmak&#8221;, denetlemek ve ince ayar yapmak i\u00e7in kullan\u0131lan insan de\u011ferlendiricilerin co\u011frafi ve k\u00fclt\u00fcrel olarak \u00e7e\u015fitli olmas\u0131n\u0131 sa\u011flay\u0131n. &#8220;Zararl\u0131&#8221; veya &#8220;uygunsuz&#8221; olan\u0131n tan\u0131m\u0131n\u0131n k\u00fclt\u00fcrel olarak g\u00f6receli oldu\u011funu kabul edin.<\/li>\n\n\n\n<li><strong><em>Stratejik Hedef: K\u00fclt\u00fcrel yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131, teknik performans kadar \u00f6nemli bir metrik olarak kabul etmek ve s\u00fcrekli izleme ve iyile\u015ftirme d\u00f6ng\u00fcleri olu\u015fturmak.<\/em><\/strong> <strong>&#8220;WEIRD Girdi, WEIRD \u00c7\u0131kt\u0131&#8221; Olabilirli\u011fini S\u00fcrekli Test Edin:<\/strong> Modellerinizin performans\u0131n\u0131 yaln\u0131zca teknik \u00f6l\u00e7\u00fctlerle de\u011fil, ayn\u0131 zamanda farkl\u0131 k\u00fclt\u00fcrel gruplardaki psikolojik ve davran\u0131\u015fsal temsiliyet a\u00e7\u0131s\u0131ndan da d\u00fczenli olarak denetleyin.<\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n<p>Bu ad\u0131mlar\u0131n uygulanmas\u0131, yapay zekan\u0131n belirli bir k\u00fclt\u00fcr\u00fcn &#8220;yank\u0131 odas\u0131&#8221; olmaktan \u00e7\u0131k\u0131p, k\u00fcresel insan zekas\u0131n\u0131n ve \u00e7e\u015fitlili\u011finin bir yans\u0131mas\u0131 haline gelmesine yard\u0131mc\u0131 olacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>5. Sonu\u00e7: K\u00fcresel \u00c7e\u015fitlili\u011fi Yans\u0131tan Bir Yapay Zeka \u0130n\u015fa Etmek<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Bu politika notunun ana arg\u00fcman\u0131 nettir: Mevcut b\u00fcy\u00fck dil modelleri, insanl\u0131\u011f\u0131n yaln\u0131zca k\u00fc\u00e7\u00fck ve psikolojik olarak ayk\u0131r\u0131 bir kesimini, yani WEIRD toplumlar\u0131 yans\u0131tan belirgin bir &#8220;WEIRD psikolojisi&#8221; sergilemektedir. Bu durum, modellerin de\u011fer yarg\u0131lar\u0131ndan bili\u015fsel tarzlar\u0131na, hatta &#8220;insan&#8221; kavram\u0131na ili\u015fkin temel varsay\u0131mlar\u0131na kadar uzanan sistematik bir yanl\u0131l\u0131kt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Yapay zekan\u0131n k\u00fcresel \u00f6l\u00e7ekte yayg\u0131nla\u015fmas\u0131yla birlikte, bu sistematik yanl\u0131l\u0131k \u00f6nemli toplumsal riskler ta\u015f\u0131maktad\u0131r. K\u00fclt\u00fcrel e\u015fitsizlikleri derinle\u015ftirme, k\u00fcresel normlar\u0131 tek tiple\u015ftirme ve milyarlarca insan\u0131 dijital d\u00fcnyada yabanc\u0131la\u015ft\u0131rma potansiyeline sahiptir.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu nedenle, politika yap\u0131c\u0131lar\u0131 ve yapay zeka geli\u015ftiricilerini bu sorunu acilen ele almaya davet ediyoruz. E\u011fitim verilerini ve insan geri bildirim mekanizmalar\u0131n\u0131 bilin\u00e7li olarak \u00e7e\u015fitlendirerek bu k\u00fclt\u00fcrel k\u00f6r noktay\u0131 gidermek, bir tercih de\u011fil, bir zorunluluktur. Nihai hedefimiz, yapay zekan\u0131n &#8216;stokastik bir papa\u011fan&#8217; olmas\u0131n\u0131n \u00f6tesine ge\u00e7mesini sa\u011flamakt\u0131r. Mevcut haliyle bu papa\u011fan, insanl\u0131\u011f\u0131n sadece psikolojik olarak ayk\u0131r\u0131 bir kesiminin verileriyle beslenmi\u015f &#8216;tuhaf bir t\u00fcrd\u00fcr&#8217;. Bizim g\u00f6revimiz, insanl\u0131\u011f\u0131n zengin psikolojik ve k\u00fclt\u00fcrel \u00e7e\u015fitlili\u011fini anlayan, ona sayg\u0131 duyan ve ondan \u00f6\u011frenen, ger\u00e7ek anlamda k\u00fcresel bir zeka yaratmakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Yapay Zekan\u0131n Gizli Kimli\u011fi: Neden T\u00fcm &#8220;\u0130nsanlar&#8221; Gibi D\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyor?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Giri\u015f: &#8220;\u0130nsan Gibi&#8221; Bir Yapay Zeka, Ama Hangi \u0130nsan?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Yapay zeka (YZ) ve onun en geli\u015fmi\u015f versiyonlar\u0131 olan b\u00fcy\u00fck dil modelleri (LLM&#8217;ler), giderek artan bir \u015fekilde &#8220;insan benzeri&#8221; performans sergiledikleri iddias\u0131yla g\u00fcndeme geliyor. S\u0131navlar\u0131 ge\u00e7iyor, mant\u0131k y\u00fcr\u00fct\u00fcyor ve hatta ahlaki ikilemler \u00fczerine fikir beyan ediyorlar. Ancak bu &#8220;insan benzerli\u011fi&#8221; iddias\u0131n\u0131n kalbinde kritik bir soru yat\u0131yor: <strong>Peki, ama hangi insanlar gibi?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>\u0130nsan psikolojisi, d\u00fcnya \u00fczerinde tek bir kal\u0131ba s\u0131\u011fd\u0131r\u0131lamayacak kadar zengindir. De\u011ferlerimiz, d\u00fc\u015f\u00fcnme bi\u00e7imlerimiz ve kendimizi alg\u0131lay\u0131\u015f\u0131m\u0131z, i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z k\u00fclt\u00fcre g\u00f6re b\u00fcy\u00fck farkl\u0131l\u0131klar g\u00f6sterir. Bu ger\u00e7ek, yapay zeka tart\u0131\u015fmalar\u0131nda genellikle g\u00f6z ard\u0131 edilir.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu belge, yapay zekan\u0131n dijital zihninin asl\u0131nda belirli bir k\u00fclt\u00fcrel mahallenin \u00fcr\u00fcn\u00fc oldu\u011funu ortaya koyuyor ve bu &#8220;gizli kimli\u011fin&#8221; k\u00fcresel \u00f6l\u00e7ekte yaratabilece\u011fi etik ve toplumsal riskleri g\u00f6zler \u00f6n\u00fcne seriyor.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8211;<\/p>\n\n\n\n<p><strong>1. &#8220;WEIRD&#8221; Psikolojisi Nedir?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n yapay zekan\u0131n benzedi\u011fini iddia etti\u011fi bu \u00f6zel grup, &#8220;WEIRD&#8221; k\u0131saltmas\u0131yla tan\u0131mlan\u0131r. Bu, insanl\u0131\u011f\u0131n psikolojik olarak tuhaf veya ayk\u0131r\u0131 bir alt k\u00fcmesini ifade eden bir terimdir.<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li><strong>W<\/strong>estern (Bat\u0131l\u0131)<\/li>\n\n\n\n<li><strong>E<\/strong>ducated (E\u011fitimli)<\/li>\n\n\n\n<li><strong>I<\/strong>ndustrialized (Sanayile\u015fmi\u015f)<\/li>\n\n\n\n<li><strong>R<\/strong>ich (Zengin)<\/li>\n\n\n\n<li><strong>D<\/strong>emocratic (Demokratik)<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p>Kaynak metindeki bulgulara g\u00f6re, WEIRD toplumlarda ya\u015fayan insanlar, k\u00fcresel ve tarihsel bir perspektiften bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda psikolojik bir <strong>ayk\u0131r\u0131 de\u011fer (outlier)<\/strong> olarak kabul edilir. Onlar\u0131 farkl\u0131 k\u0131lan temel \u00f6zellikler \u015funlard\u0131r: Daha <strong>bireyci<\/strong> ve <strong>ba\u011f\u0131ms\u0131z<\/strong> olma e\u011filimindedirler, yabanc\u0131lara kar\u015f\u0131 daha fazla g\u00fcven duyarlar (ki\u015fisel olmayan profesyonellik), otoriteye daha az sayg\u0131 duyar, kendi gruplar\u0131na daha az sadakat g\u00f6sterir, daha az konformist ve ahlaki olarak daha az dar g\u00f6r\u00fc\u015fl\u00fc olurlar.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu psikolojik profil, d\u00fcnyadaki insan topluluklar\u0131n\u0131n yaln\u0131zca k\u00fc\u00e7\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc temsil etmektedir. Geri kalan milyarlarca insan, d\u00fcnyay\u0131 ve ili\u015fkileri \u00e7ok daha farkl\u0131 merceklerden g\u00f6rmektedir.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u00d6\u011frenme K\u00f6pr\u00fcs\u00fc:<\/strong> <em>Peki, bu \u00f6zel psikolojik profil, tamamen dijital olan bir yapay zekaya nas\u0131l &#8220;bula\u015f\u0131yor&#8221;? Cevap, yapay zekan\u0131n nas\u0131l \u00f6\u011frendi\u011finde gizli.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8211;<\/p>\n\n\n\n<p><strong>2. Yapay Zeka &#8220;Psikolojisini&#8221; Nas\u0131l Geli\u015ftirir: WEIRD Veri D\u00f6ng\u00fcs\u00fc<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>B\u00fcy\u00fck Dil Modelleri (LLM&#8217;ler), \u00f6\u011frenme s\u00fcrecini internetten, kitaplardan ve di\u011fer kaynaklardan elde edilen devasa metin verilerini analiz ederek ger\u00e7ekle\u015ftirir. Milyarlarca kelime ve c\u00fcmleyi i\u015fleyerek dilin kal\u0131plar\u0131n\u0131, kavramlar aras\u0131 ili\u015fkileri ve dolay\u0131s\u0131yla bu metinleri \u00fcreten insanlar\u0131n d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015flerini \u00f6\u011frenirler. Sorun da tam olarak burada ba\u015flar.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>WEIRD Girdi, WEIRD \u00c7\u0131kt\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Makine \u00f6\u011frenmesi d\u00fcnyas\u0131nda &#8220;Garbage In, Garbage Out&#8221; (\u00c7\u00f6p Girdi, \u00c7\u00f6p \u00c7\u0131kt\u0131) olarak bilinen me\u015fhur bir ilke vard\u0131r. Bu ara\u015ft\u0131rma, bu ilkeyi yapay zekan\u0131n k\u00fclt\u00fcrel yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in zekice bir \u015fekilde uyarl\u0131yor: <strong>&#8220;WEIRD in, WEIRD out.&#8221;<\/strong> YZ&#8217;nin e\u011fitim verilerinin orant\u0131s\u0131z bir \u015fekilde WEIRD kaynakl\u0131 olmas\u0131n\u0131n temel nedenleri \u015funlard\u0131r:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li><strong>\u0130nternet Eri\u015fimi:<\/strong> Birle\u015fmi\u015f Milletler verilerine g\u00f6re, 2023 itibar\u0131yla d\u00fcnya n\u00fcfusunun neredeyse yar\u0131s\u0131 internete eri\u015fememektedir. En az geli\u015fmi\u015f \u00fclkeler, ayn\u0131 zamanda internet ba\u011flant\u0131s\u0131n\u0131n en zay\u0131f oldu\u011fu yerlerdir. Bu durum, internetteki verilerin b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131n\u0131n belirli co\u011frafyalardan geldi\u011fi anlam\u0131na gelir.<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Dil Hakimiyeti:<\/strong> Yapay zekay\u0131 e\u011fitmek i\u00e7in kullan\u0131lan verilerde <strong>\u0130ngilizce<\/strong> ezici bir \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011fe sahiptir.<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Sonu\u00e7:<\/strong> Bu iki fakt\u00f6r birle\u015fti\u011finde, YZ&#8217;nin &#8220;\u00f6\u011frendi\u011fi&#8221; dijital d\u00fcnyan\u0131n, b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde WEIRD k\u00f6kenli insanlar taraf\u0131ndan \u00fcretilen i\u00e7eriklerden olu\u015ftu\u011fu netle\u015fir.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p><strong>\u00d6\u011frenme K\u00f6pr\u00fcs\u00fc:<\/strong> <em>Bu teori kula\u011fa mant\u0131kl\u0131 geliyor, ancak yapay zekan\u0131n ger\u00e7ekten de WEIRD bir psikolojiye sahip oldu\u011funu g\u00f6steren somut kan\u0131tlar var m\u0131? Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar bunu test etmek i\u00e7in birka\u00e7 zekice deney tasarlad\u0131lar.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8211;<\/p>\n\n\n\n<p><strong>3. Kan\u0131tlar: Yapay Zekan\u0131n WEIRD Kimli\u011fi \u00dczerine \u00dc\u00e7 Test<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, teorilerini test etmek i\u00e7in pop\u00fcler bir GPT modelini farkl\u0131 psikolojik testlere tabi tutarak onun &#8220;zihinsel&#8221; yap\u0131s\u0131n\u0131 haritaland\u0131rd\u0131lar. Sonu\u00e7lar olduk\u00e7a \u00e7arp\u0131c\u0131yd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>3.1. Test 1: K\u00fcresel De\u011ferler Haritas\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, ilk olarak <strong>D\u00fcnya De\u011ferler Ara\u015ft\u0131rmas\u0131&#8217;n\u0131 (World Values Survey &#8211; WVS)<\/strong> kulland\u0131lar. Bu anket, d\u00fcnya genelinde on binlerce insana ahlak, g\u00fcven, din ve siyaset gibi konulardaki de\u011ferlerini soran kapsaml\u0131 bir \u00e7al\u0131\u015fmad\u0131r. Ayn\u0131 sorular GPT modeline de y\u00f6neltildi.<\/p>\n\n\n\n<p>Elde edilen sonu\u00e7lar, psikolojik bir d\u00fcnya haritas\u0131 gibiydi. Bu haritada <strong>GPT, ABD, Kanada, Yeni Zelanda ve Almanya gibi WEIRD \u00fclkelerle ayn\u0131 k\u00fcmede yer al\u0131rken; Etiyopya, Pakistan ve K\u0131rg\u0131zistan gibi \u00fclkelerden \u00e7ok uzakta konumland\u0131.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Daha da \u00e7arp\u0131c\u0131 olan sonu\u00e7, istatistiksel bir ili\u015fkiydi: Bir \u00fclkenin k\u00fclt\u00fcrel olarak ABD&#8217;den uzakl\u0131\u011f\u0131 <em>artt\u0131k\u00e7a<\/em>, o \u00fclkedeki insanlar\u0131n cevaplar\u0131yla GPT&#8217;nin cevaplar\u0131 aras\u0131ndaki benzerlik <em>sistematik olarak azal\u0131yordu<\/em> (r = -.70&#8217;lik g\u00fc\u00e7l\u00fc bir negatif korelasyon). Basit\u00e7e s\u00f6ylemek gerekirse, bu bulgu, YZ&#8217;nin de\u011fer yarg\u0131lar\u0131n\u0131n adeta bir &#8220;Amerikan Pasaportu&#8221; ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyordu.<\/p>\n\n\n\n<p>Ayr\u0131ca, bir \u00fclkenin \u0130nsani Geli\u015fme Endeksi, ki\u015fi ba\u015f\u0131na d\u00fc\u015fen milli geliri ve internet kullan\u0131m oran\u0131 ne kadar y\u00fcksekse, GPT&#8217;nin cevaplar\u0131n\u0131n o \u00fclkenin insanlar\u0131na o kadar \u00e7ok benzedi\u011fi g\u00f6r\u00fcld\u00fc. Bu da yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131n teknolojik ve ekonomik geli\u015fmi\u015flikle ne kadar i\u00e7 i\u00e7e ge\u00e7ti\u011fini g\u00f6steriyor.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>3.2. Test 2: D\u00fc\u015f\u00fcnme Tarzlar\u0131 &#8211; Analitik mi, B\u00fct\u00fcnsel mi?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Psikolojide iki temel d\u00fc\u015f\u00fcnme tarz\u0131 vard\u0131r: analitik ve b\u00fct\u00fcnsel. &#8220;\u015eampuan,&#8221; &#8220;sa\u00e7,&#8221; ve &#8220;sakal&#8221; kelimelerinden olu\u015fan bir \u00fc\u00e7l\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcnelim. Bu kelimeleri nas\u0131l gruplard\u0131n\u0131z? Cevab\u0131n\u0131z, d\u00fc\u015f\u00fcnme tarz\u0131n\u0131z hakk\u0131nda ipucu verir.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-table\"><table class=\"has-fixed-layout\"><tbody><tr><td>D\u00fc\u015f\u00fcnme Tarz\u0131<\/td><td>Yakla\u015f\u0131m<\/td><td>\u00d6rnek Gruplama<\/td><td>Tipik Oldu\u011fu Toplumlar<\/td><\/tr><tr><td><strong>Analitik<\/strong><\/td><td>Nesneleri soyut kategorilere g\u00f6re grupland\u0131r\u0131r.<\/td><td><strong>Sa\u00e7<\/strong> ve <strong>Sakal<\/strong> (ikisi de v\u00fccut k\u0131l\u0131d\u0131r)<\/td><td>WEIRD Toplumlar<\/td><\/tr><tr><td><strong>B\u00fct\u00fcnsel<\/strong><\/td><td>Nesneleri ili\u015fkilerine ve ba\u011flamlar\u0131na g\u00f6re grupland\u0131r\u0131r.<\/td><td><strong>Sa\u00e7<\/strong> ve <strong>\u015eampuan<\/strong> (\u015fampuan sa\u00e7\u0131 temizler)<\/td><td>WEIRD Olmayan Toplumlar<\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/figure>\n\n\n\n<p>Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar GPT&#8217;ye bu t\u00fcr \u00fc\u00e7l\u00fc gruplar verdi\u011finde, modelin se\u00e7imlerinin ezici bir \u00e7o\u011funlukla <strong>analitik<\/strong> oldu\u011fu g\u00f6r\u00fcld\u00fc. GPT, bu testte en \u00e7ok Hollanda, Finlandiya ve \u0130sve\u00e7&#8217;teki insanlara benzer \u015fekilde &#8220;d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc&#8221;.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>3.3. Test 3: &#8220;Ben Kimim?&#8221; &#8211; Yapay Zekan\u0131n Ortalama \u0130nsan Alg\u0131s\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Ben kimim?&#8221; testi, insanlardan &#8220;Ben&#8230;&#8221; ile ba\u015flayan c\u00fcmleler kurarak kendilerini tan\u0131mlamalar\u0131n\u0131 isteyen basit ama g\u00fc\u00e7l\u00fc bir y\u00f6ntemdir. Cevaplar, k\u00fclt\u00fcrel olarak benlik alg\u0131s\u0131ndaki derin farklar\u0131 ortaya koyar:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li><strong>WEIRD Cevaplar\u0131:<\/strong> Genellikle ki\u015fisel \u00f6zelliklere odaklan\u0131r (&#8220;Ben \u00e7al\u0131\u015fkan\u0131m,&#8221; &#8220;Ben sporcuyum&#8221;).<\/li>\n\n\n\n<li><strong>WEIRD Olmayan Cevaplar:<\/strong> Genellikle sosyal rollere ve ili\u015fkilere odaklan\u0131r (&#8220;Ben bir anneyim,&#8221; &#8220;Ben bir k\u00f6yl\u00fcy\u00fcm&#8221;).<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p>Deneyde GPT&#8217;den, &#8220;ortalama bir insan\u0131n&#8221; kendini nas\u0131l tan\u0131mlayaca\u011f\u0131n\u0131 listelemesi istendi. GPT&#8217;nin verdi\u011fi cevaplar, ezici bir \u00e7o\u011funlukla WEIRD tarz\u0131yd\u0131; yani bireysel \u00f6zelliklere ve ki\u015fisel ba\u015far\u0131lara dayan\u0131yordu. Bu, YZ&#8217;nin &#8220;ortalama insan&#8221; alg\u0131s\u0131n\u0131n bile WEIRD bir filtreyle \u015fekillendi\u011fini g\u00f6steriyordu.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u00d6\u011frenme K\u00f6pr\u00fcs\u00fc:<\/strong> <em>Bu kan\u0131tlar, yapay zekan\u0131n sadece belirli bir insan grubunun d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc yans\u0131tt\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6steriyor. Peki bu durumun pratik sonu\u00e7lar\u0131 nelerdir ve neden endi\u015felenmeliyiz?<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8211;<\/p>\n\n\n\n<p><strong>4. Neden \u00d6nemli? &#8220;Stokastik Papa\u011fan&#8221;dan &#8220;WEIRD Papa\u011fan&#8221;a<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Yapay zekadaki bu WEIRD yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131, sadece akademik bir merak konusu de\u011fildir. YZ sistemleri hayatlar\u0131m\u0131za daha fazla entegre olduk\u00e7a, bu yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131n toplumsal sonu\u00e7lar\u0131 ve riskleri de artmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Ele\u015ftirmenler, b\u00fcy\u00fck dil modellerini (LLM&#8217;ler) <strong>&#8220;stokastik papa\u011fanlar&#8221;<\/strong> olarak adland\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Bu benzetme, LLM&#8217;lerin anlamdan yoksun bir \u015fekilde, sadece e\u011fitim verilerinde g\u00f6rd\u00fckleri istatistiksel kal\u0131plar\u0131 tekrarlad\u0131klar\u0131n\u0131 ifade eder.<\/p>\n\n\n\n<p>Ancak bu ara\u015ft\u0131rman\u0131n yazarlar\u0131, bu benzetmeye kritik bir ekleme yap\u0131yor: LLM&#8217;ler herhangi bir papa\u011fan de\u011fil, <strong>&#8220;tuhaf bir papa\u011fan t\u00fcr\u00fcd\u00fcr&#8221; (a peculiar species of parrots)<\/strong>. \u00c7\u00fcnk\u00fc duyduklar\u0131 ve tekrarlad\u0131klar\u0131 \u015feyler, b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde insanl\u0131\u011f\u0131n sadece k\u00fc\u00e7\u00fck ve psikolojik olarak ayk\u0131r\u0131 bir kesiminden, yani WEIRD toplumlar\u0131ndan gelmektedir.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu durum, yapay zekan\u0131n ahlaki de\u011ferler, sosyal konular ve siyaset hakk\u0131ndaki \u00e7\u0131kt\u0131lar\u0131n\u0131n, d\u00fcnya \u00fczerindeki WEIRD olmayan milyarlarca insana <strong>&#8220;tuhaf ve yabanc\u0131&#8221;<\/strong> gelebilece\u011fi anlam\u0131na gelmektedir. \u00d6rne\u011fin, &#8220;toplumsal sorumluluk&#8221; gibi bir konuda tavsiye istendi\u011finde, YZ&#8217;nin bireysel ba\u015far\u0131y\u0131 ve \u00f6zerkli\u011fi \u00f6nceliklendiren bir cevap vermesi, kolektif ba\u011flar\u0131 ve ailevi g\u00f6revleri her \u015feyin \u00fczerinde tutan milyarlarca insan i\u00e7in anlams\u0131z, hatta yad\u0131rgat\u0131c\u0131 gelebilir.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8211;<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Sonu\u00e7: Yapay Zekan\u0131n \u00c7e\u015fitlilik S\u0131nav\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Bu belgede sunulan kan\u0131tlar, net bir sonuca i\u015faret etmektedir: Mevcut b\u00fcy\u00fck dil modelleri, t\u00fcm insanl\u0131\u011f\u0131n psikolojik bir yans\u0131mas\u0131 de\u011fil, k\u00fcresel ve tarihsel olarak ayk\u0131r\u0131 bir grup olan WEIRD toplumlar\u0131n\u0131n dijital bir yank\u0131s\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Daha b\u00fcy\u00fck veya daha g\u00fc\u00e7l\u00fc modeller geli\u015ftirmek, bu temel sorunu otomatik olarak \u00e7\u00f6zmeyecektir. As\u0131l \u00e7\u00f6z\u00fcm, yapay zekay\u0131 e\u011fitmek i\u00e7in kullan\u0131lan verileri ve bu sistemleri \u015fekillendiren insan geri bildirimlerini aktif olarak \u00e7e\u015fitlendirmekten ge\u00e7mektedir.<\/p>\n\n\n\n<p>Unutmay\u0131n ki yapay zeka ile etkile\u015fime girdi\u011finizde, evrensel bir &#8216;insan&#8217; zekas\u0131yla de\u011fil, belirli bir d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn dijital bir yans\u0131mas\u0131yla konu\u015fuyorsunuz. Bu gizli kimli\u011fi sorgulamak, daha adil ve kapsay\u0131c\u0131 bir teknoloji gelece\u011fi in\u015fa etmenin ilk ve en \u00f6nemli ad\u0131m\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Kaynak:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li><a href=\"https:\/\/scholar.harvard.edu\/sites\/scholar.harvard.edu\/files\/henrich\/files\/which_humans_09222023.pdf\">https:\/\/scholar.harvard.edu\/sites\/scholar.harvard.edu\/files\/henrich\/files\/which_humans_09222023.pdf<\/a><\/li>\n\n\n\n<li>NotebookLM<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>B\u00fcy\u00fck Dil Modellerindeki K\u00fclt\u00fcrel Yanl\u0131l\u0131k: &#8220;WEIRD&#8221; Psikolojisinin Bilimsel ve Etik Sonu\u00e7lar\u0131 1. Giri\u015f: &#8220;Hangi \u0130nsanlar?&#8221; Sorunsal\u0131 ve Yapay Zekan\u0131n Evrensel Olmayan Psikolojisi B\u00fcy\u00fck Dil Modellerinin (LLM&#8217;ler) yeteneklerinin &#8220;insan seviyesinde&#8221; oldu\u011fu y\u00f6n\u00fcndeki beyanlar, teknoloji d\u00fcnyas\u0131n\u0131 b\u00fcy\u00fcleyen tehlikeli ve ba\u015ftan \u00e7\u0131kar\u0131c\u0131 bir a\u015f\u0131r\u0131 basitle\u015ftirmedir. GPT-4 gibi sistemlerin performans\u0131, zorlu profesyonel ve akademik \u00f6l\u00e7\u00fctlerde insanlarla k\u0131yaslanarak sunulurken, bu kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmalar temel bir soruyu g\u00f6lgede b\u0131rakmaktad\u0131r: Bu modellerin taklit etti\u011fi veya ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 iddia edilen &#8220;insan&#8221; standard\u0131, ger\u00e7ekte kimi temsil etmektedir? Bu rapor, bu tehlikeli genellemeye kar\u015f\u0131 kritik bir entelekt\u00fcel m\u00fcdahale olarak \u015fu soruyu sorar: Hangi insanlar? \u0130nsan psikolojisi, k\u00fcresel \u00f6l\u00e7ekte yekpare bir yap\u0131dan uzakt\u0131r. K\u00fclt\u00fcrler aras\u0131nda sosyal tercihler, i\u015fbirli\u011fi, ahlaki yarg\u0131lar, etik karar verme mekanizmalar\u0131, d\u00fc\u015f\u00fcnce tarzlar\u0131, ki\u015filik \u00f6zellikleri ve benlik alg\u0131s\u0131 gibi temel alanlarda derin ve sistematik farkl\u0131l\u0131klar bulunmaktad\u0131r. \u0130nsanl\u0131\u011f\u0131 tekil bir kategori olarak ele almak, bu zengin \u00e7e\u015fitlili\u011fi g\u00f6z ard\u0131 ederek yan\u0131lt\u0131c\u0131 bir evrensellik varsay\u0131m\u0131na yol a\u00e7ar. Bu raporun amac\u0131, g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn \u00f6nde gelen LLM&#8217;lerinin, psikolojik olarak k\u00fcresel bir ayk\u0131r\u0131 de\u011fer olan belirli bir insan grubunun zihinsel ve davran\u0131\u015fsal e\u011filimlerini yans\u0131tt\u0131\u011f\u0131n\u0131 kan\u0131tlamakt\u0131r. Bu grup, sosyal bilimlerde &#8220;WEIRD&#8221; olarak adland\u0131r\u0131lan ve d\u00fcnya n\u00fcfusunun k\u00fc\u00e7\u00fck bir az\u0131nl\u0131\u011f\u0131n\u0131 olu\u015fturan toplumlard\u0131r. Bu yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131n merkezinde, k\u00fcresel psikolojide ayk\u0131r\u0131 bir de\u011fer te\u015fkil eden WEIRD psikolojisi kavram\u0131 yatmaktad\u0131r. 2. &#8220;WEIRD&#8221; Yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n Kayna\u011f\u0131: Bat\u0131l\u0131, E\u011fitimli, Sanayile\u015fmi\u015f, Zengin ve Demokratik Psikoloji LLM&#8217;lerde g\u00f6zlemlenen k\u00fclt\u00fcrel yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131n k\u00f6kenini anlamak i\u00e7in, bu modelleri besleyen verilerin do\u011fas\u0131n\u0131 incelemek kritik bir \u00f6neme sahiptir. Modellerin kavramsal \u00e7er\u00e7evesini \u015fekillendiren temel hammadde olan e\u011fitim verilerinin ezici \u00e7o\u011funlu\u011fu, belirli bir psikolojik profile sahip toplumlardan gelmektedir. Bu durumu a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in kullan\u0131lan anahtar kavram **&#8221;WEIRD&#8221;**dir. &#8220;WEIRD&#8221; k\u0131saltmas\u0131, Western (Bat\u0131l\u0131), Educated (E\u011fitimli), Industrialized (Sanayile\u015fmi\u015f), Rich (Zengin) ve Democratic (Demokratik) toplumlar\u0131 tan\u0131mlar. K\u00fclt\u00fcrel psikoloji ara\u015ft\u0131rmalar\u0131, bu toplumlar\u0131n k\u00fcresel ve tarihsel ba\u011flamda psikolojik olarak birer ayk\u0131r\u0131 de\u011fer (outlier) oldu\u011funu ortaya koymaktad\u0131r. WEIRD bireyler, d\u00fcnyan\u0131n geri kalan\u0131na k\u0131yasla daha bireyci, ba\u011f\u0131ms\u0131z ve ki\u015fisel olmayan bir temelde toplum yanl\u0131s\u0131 (\u00f6rne\u011fin, yabanc\u0131lara g\u00fcvenme e\u011filimi) olma e\u011filimindedir. Ayn\u0131 zamanda ahlaki olarak daha az dar g\u00f6r\u00fc\u015fl\u00fc, otoriteye daha az sayg\u0131l\u0131, daha az konformist ve yerel gruplar\u0131na daha az sad\u0131kt\u0131rlar. Bu psikolojik \u00f6zellikler, evrensel &#8220;insan&#8221; do\u011fas\u0131n\u0131n bir yans\u0131mas\u0131 de\u011fil, belirli k\u00fclt\u00fcrel ve tarihsel s\u00fcre\u00e7lerin bir \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr. LLM&#8217;ler bu yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131 birka\u00e7 temel mekanizma arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla edinir: Bu dinamik, makine \u00f6\u011frenmesindeki &#8220;Garbage In, Garbage Out&#8221; (\u00c7\u00f6p Girdi, \u00c7\u00f6p \u00c7\u0131kt\u0131) deyi\u015finin psikok\u00fclt\u00fcrel bir uyarlamas\u0131 olarak \u00f6zetlenebilir: &#8220;WEIRD in, WEIRD out&#8221; (WEIRD Girdi, WEIRD \u00c7\u0131kt\u0131). Modele hangi k\u00fclt\u00fcrel grubun verisi a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak girerse, modelin \u00e7\u0131kt\u0131lar\u0131 da o grubun psikolojik \u00f6zelliklerini yans\u0131tacakt\u0131r. Bu teorik \u00e7er\u00e7eve, LLM&#8217;lerin psikolojisini do\u011frudan \u00f6l\u00e7en ve bir sonraki b\u00f6l\u00fcmde sunulacak olan ampirik bulgularla g\u00fc\u00e7l\u00fc bir \u015fekilde desteklenmektedir. 3. Ampirik Kan\u0131tlar: LLM&#8217;lerin Psikolojisinin \u00d6l\u00e7\u00fcmlenmesi LLM&#8217;lerdeki WEIRD yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131, yaln\u0131zca teorik bir endi\u015fe olman\u0131n \u00f6tesinde, standart psikometrik ara\u00e7larla \u00f6l\u00e7\u00fclebilen ve tekrarlanabilen somut bulgularla desteklenmektedir. Bu b\u00f6l\u00fcmde sunulan kan\u0131tlar, raporun temel iddias\u0131n\u0131 bilimsel verilerle sa\u011flamla\u015ft\u0131rmaktad\u0131r. Ara\u015ft\u0131rmam\u0131zda, LLM&#8217;lerin (GPT ile temsil edilen) psikolojisini \u00fc\u00e7 farkl\u0131 boyutta analiz ettik: k\u00fclt\u00fcrel de\u011ferler, bili\u015fsel stil ve benlik alg\u0131s\u0131. 3.1. K\u00fclt\u00fcrel De\u011fer Analizi: D\u00fcnya De\u011ferler Ara\u015ft\u0131rmas\u0131 (World Values Survey) GPT&#8217;nin de\u011fer yarg\u0131lar\u0131n\u0131 ve sosyal tutumlar\u0131n\u0131 k\u00fcresel bir perspektifle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmak i\u00e7in, sosyal bilimlerdeki en kapsaml\u0131 k\u00fclt\u00fcrleraras\u0131 veri setlerinden biri olan D\u00fcnya De\u011ferler Ara\u015ft\u0131rmas\u0131 (WVS) kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. GPT&#8217;ye WVS anket sorular\u0131 y\u00f6neltilmi\u015f ve yan\u0131tlar\u0131 65 \u00fclkedeki 94.000&#8217;den fazla insan\u0131n yan\u0131tlar\u0131yla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bulgular olduk\u00e7a nettir: 3.2. Bili\u015fsel Stil Analizi: Analitik ve B\u00fct\u00fcnc\u00fcl D\u00fc\u015f\u00fcnce \u0130nsanlar\u0131n bilgiyi i\u015fleme bi\u00e7imleri k\u00fclt\u00fcrden k\u00fclt\u00fcre farkl\u0131l\u0131k g\u00f6sterir. Bu farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u00f6l\u00e7mek i\u00e7in &#8220;\u00fc\u00e7l\u00fc g\u00f6rev&#8221; (triad task) kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu g\u00f6revde, analitik d\u00fc\u015f\u00fcnce, nesneleri niteliklerine ve soyut \u00f6zelliklerine g\u00f6re gruplamaya odaklan\u0131rken; b\u00fct\u00fcnc\u00fcl d\u00fc\u015f\u00fcnce, nesneleri ba\u011flamsal ve i\u015flevsel ili\u015fkilerine g\u00f6re gruplamaya odaklan\u0131r. WEIRD toplumlarda analitik d\u00fc\u015f\u00fcnce bask\u0131nken, d\u00fcnyan\u0131n geri kalan\u0131nda b\u00fct\u00fcnc\u00fcl d\u00fc\u015f\u00fcnce daha yayg\u0131nd\u0131r. Analiz sonu\u00e7lar\u0131, GPT&#8217;nin ezici bir \u015fekilde WEIRD toplumlarda bask\u0131n olan analitik d\u00fc\u015f\u00fcnme tarz\u0131n\u0131 sergiledi\u011fini ve bu alandaki performans\u0131n\u0131n Hollanda, Finlandiya ve \u0130sve\u00e7 vatanda\u015flar\u0131nkine en yak\u0131n d\u00fczeyde oldu\u011funu ortaya koymaktad\u0131r (\u015eekil 4). 3.3. Benlik Alg\u0131s\u0131 Analizi: Bireyci ve \u0130li\u015fkisel Benlik &#8220;Ben kimim?&#8221; sorusuna verilen yan\u0131tlar, bir bireyin benlik alg\u0131s\u0131n\u0131 ortaya koyar. WEIRD toplumlardaki insanlar kendilerini genellikle ki\u015fisel \u00f6zellikleriyle (&#8220;Ben \u00e7al\u0131\u015fkan\u0131m&#8221;) tan\u0131mlarken, WEIRD olmayan toplumlardaki insanlar sosyal rolleri ve ili\u015fkileriyle (&#8220;Ben bir anneyim&#8221;) tan\u0131mlama e\u011filimindedir. GPT&#8217;den &#8220;ortalama bir insan\u0131&#8221; tan\u0131mlamas\u0131 istendi\u011finde, verdi\u011fi yan\u0131tlar\u0131n neredeyse tamamen WEIRD toplumlara \u00f6zg\u00fc bireyci ve ki\u015fisel niteliklere odakland\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr (\u015eekil 5). Bu bulgu, GPT&#8217;nin &#8220;insan&#8221; alg\u0131s\u0131n\u0131n dahi WEIRD bir mercekten s\u00fcz\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc g\u00f6stermektedir. Bu \u00fc\u00e7 farkl\u0131 alanda elde edilen tutarl\u0131 ve \u00f6l\u00e7\u00fclebilir kan\u0131tlar, LLM&#8217;lerdeki WEIRD yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n teorik bir endi\u015fe olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, aksine acil dikkat gerektiren somut ve sistematik bir olgu oldu\u011funu ortaya koymaktad\u0131r. Bu durumun bilimsel ve etik d\u00fczlemdeki yans\u0131malar\u0131 ise endi\u015fe vericidir. 4. Sonu\u00e7lar: &#8220;WEIRD&#8221; Yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n Bilimsel ve Etik Riskleri \u00d6nceki b\u00f6l\u00fcmde sunulan ampirik kan\u0131tlar, &#8220;Peki, ne olmu\u015f?&#8221; sorusunu g\u00fcndeme getirmektedir. LLM&#8217;lerin WEIRD psikolojisini yans\u0131tmas\u0131, hem bilimsel ara\u015ft\u0131rmalar hem de toplumsal uygulamalar i\u00e7in ciddi riskler bar\u0131nd\u0131rmaktad\u0131r. Bilimsel a\u00e7\u0131dan en temel riskler \u015funlard\u0131r: Etik ve toplumsal riskler ise daha geni\u015f kapsaml\u0131d\u0131r: Bu bulgular, yapay zekan\u0131n gelece\u011fine dair \u00f6nemli bir uyar\u0131 niteli\u011fi ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Geli\u015ftirilen teknolojilerin, insanl\u0131\u011f\u0131n yaln\u0131zca k\u00fc\u00e7\u00fck bir kesiminin d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc yans\u0131tarak k\u00fcresel bir standart haline gelmesi, g\u00f6z ard\u0131 edilemeyecek kadar b\u00fcy\u00fck bir risktir. 5. Sonu\u00e7: Gelece\u011fin Yapay Zekas\u0131 \u0130\u00e7in Bir Uyar\u0131 ve Yol Haritas\u0131 Bu ara\u015ft\u0131rma, b\u00fcy\u00fck dil modellerinin teknolojik yeteneklerinin ard\u0131nda yatan gizli bir ger\u00e7e\u011fi ortaya koymaktad\u0131r. Bu sistemler k\u00fclt\u00fcrel olarak tarafs\u0131z de\u011fildir; aksine, hem k\u00fcresel hem de tarihsel olarak insan psikolojisinin ayk\u0131r\u0131 bir \u00f6rne\u011fini temsil eden bir zihniyeti, yani WEIRD psikolojisini b\u00fcnyesinde bar\u0131nd\u0131r\u0131r. Bu durum, yapay zeka ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131na ve geli\u015ftiricilerine y\u00f6nelik net bir uyar\u0131d\u0131r: &#8220;\u0130nsan&#8221; kelimesini kullan\u0131rken son derece dikkatli olmal\u0131 ve her zaman \u015fu soruyu sormal\u0131y\u0131z: &#8220;Hangi insanlar?&#8221; Bir modelin performans\u0131n\u0131 insanl\u0131kla k\u0131yaslamak, temsil etti\u011fi k\u00fclt\u00fcrel \u00e7e\u015fitlili\u011fi anlamadan yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda hem bilimsel olarak hatal\u0131 hem de etik olarak sorunludur. Bu yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131n giderilmesi, basit teknik ayarlamalar\u0131n \u00f6tesinde, veri toplama ve model denetimi paradigmalar\u0131nda k\u00f6kl\u00fc bir de\u011fi\u015fim gerektirmektedir: LLM&#8217;ler s\u0131k\u00e7a &#8220;stokastik papa\u011fanlar&#8221; olarak adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r; yani anlamdan yoksun bir \u015fekilde g\u00f6rd\u00fckleri dilsel kal\u0131plar\u0131 tekrar eden sistemler. Bulgular\u0131m\u0131z bu analojiye \u00f6nemli bir ekleme yapmaktad\u0131r: LLM&#8217;ler, e\u011fitim verileri b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde k\u00fcresel ve tarihsel bir psikolojik ayk\u0131r\u0131 de\u011fer olan WEIRD toplumlardan geldi\u011fi i\u00e7in, olduk\u00e7a tuhaf bir papa\u011fan t\u00fcr\u00fcd\u00fcr. B\u00fcy\u00fck dil modelleri toplumlar\u0131m\u0131za daha fazla entegre olduk\u00e7a, bu sistematik yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131n do\u011furaca\u011f\u0131 toplumsal sonu\u00e7lar g\u00f6z ard\u0131 edilemeyecek kadar \u00f6nemli hale gelecektir. Yapay Zekan\u0131n K\u00fclt\u00fcrel K\u00f6r Noktas\u0131: B\u00fcy\u00fck Dil Modellerindeki &#8220;WEIRD&#8221; Yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 Azaltmaya Y\u00f6nelik Politika \u00d6nerileri 1. Giri\u015f: &#8220;\u0130nsan-Seviyesinde&#8221; Performans\u0131n Gizli Tehlikesi B\u00fcy\u00fck dil modellerinin (LLM&#8217;ler) ola\u011fan\u00fcst\u00fc ba\u015far\u0131s\u0131, teknik raporlarda ve akademik tart\u0131\u015fmalarda s\u0131kl\u0131kla &#8220;insan-seviyesinde&#8221; performans gibi iddial\u0131 ifadelerle \u00f6l\u00e7\u00fclmektedir. Ancak bu ba\u015far\u0131, bu politika notunun merkezinde yer alan kritik bir soruyu g\u00f6lgede b\u0131rakmaktad\u0131r: &#8220;Hangi insanlar?&#8221; Bu sorunun yan\u0131t\u0131 yaln\u0131zca felsefi de\u011fil, ayn\u0131 zamanda \u00f6l\u00e7\u00fclebilir bir sorundur; zira somut veriler, bir k\u00fclt\u00fcr ABD gibi WEIRD bir referans noktas\u0131ndan uzakla\u015ft\u0131k\u00e7a, \u00f6nde gelen dil modellerinin o k\u00fclt\u00fcr\u00fc anlama ve temsil etme yetene\u011finin (r = -0.70 gibi g\u00fc\u00e7l\u00fc bir korelasyonla) dramatik bir \u015fekilde d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc g\u00f6stermektedir. Bu sorunun yan\u0131t\u0131, yapay zeka sistemlerinin k\u00fcresel \u00f6l\u00e7ekte adil, etkili ve kapsay\u0131c\u0131 olabilmesi i\u00e7in hayati bir stratejik \u00f6neme sahiptir. Yap\u0131lan kapsaml\u0131 ara\u015ft\u0131rmalar, &#8220;insan&#8221; teriminin tekil ve homojen bir kategori olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, d\u00fcnya genelinde \u00f6nemli psikolojik \u00e7e\u015fitlilikler bar\u0131nd\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 ortaya koymaktad\u0131r. \u00d6zellikle Bat\u0131l\u0131, E\u011fitimli, Sanayile\u015fmi\u015f, Zengin ve Demokratik (WEIRD) olarak tan\u0131mlanan toplumlar, k\u00fcresel ve tarihsel bir perspektiften bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda psikolojik bir ayk\u0131r\u0131 de\u011ferdir. Bu toplumlar, daha bireyselci, analitik d\u00fc\u015f\u00fcnmeye yatk\u0131n ve ki\u015fisel \u00f6zelliklere odakl\u0131 benlik alg\u0131s\u0131na sahip olma e\u011filimindedir. D\u00fcnyan\u0131n geri kalan\u0131ndaki pek \u00e7ok k\u00fclt\u00fcr ise daha kolektivist, b\u00fct\u00fcnc\u00fcl d\u00fc\u015f\u00fcnen ve benli\u011fi sosyal roller \u00fczerinden tan\u0131mlayan psikolojik profiller sergilemektedir. Bu durum, LLM&#8217;lerin e\u011fitim verilerinin b\u00fcy\u00fck olas\u0131l\u0131kla bu WEIRD yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 yans\u0131tt\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7e\u011fiyle birle\u015fti\u011finde, ele al\u0131nmas\u0131 gereken \u00f6nemli bilimsel ve etik sorunlar do\u011furmaktad\u0131r. E\u011fer bir yapay zeka sistemi, insanl\u0131\u011f\u0131n sadece k\u00fc\u00e7\u00fck ve psikolojik olarak s\u0131ra d\u0131\u015f\u0131 bir kesiminin \u00fcretti\u011fi verilerle e\u011fitilirse, ortaya \u00e7\u0131kan &#8220;makine psikolojisi&#8221; de ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olarak bu dar k\u00fclt\u00fcrel kal\u0131b\u0131 yans\u0131tacakt\u0131r. Bu not, LLM&#8217;lerdeki bu k\u00fclt\u00fcrel yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131n ampirik kan\u0131tlar\u0131n\u0131 sunacak, potansiyel risklerini analiz edecek ve bu sorunu azaltmaya y\u00f6nelik somut politika \u00f6nerileri sunacakt\u0131r. 2. Kan\u0131tlar: LLM&#8217;lerin &#8220;WEIRD&#8221; Psikolojisinin Ampirik Analizi B\u00fcy\u00fck dil modellerindeki WEIRD yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131 sadece teorik bir endi\u015fe de\u011fil, somut verilerle kan\u0131tlanm\u0131\u015f bir olgudur. Bu ampirik kan\u0131tlar\u0131 incelemek, sorunun boyutunu anlamak ve hem politika yap\u0131c\u0131lar hem de geli\u015ftiriciler i\u00e7in etkili \u00e7\u00f6z\u00fcmler \u00fcretmek ad\u0131na kritik bir \u00f6neme sahiptir. A\u015fa\u011f\u0131da sunulan kan\u0131tlar, bu yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131n ne kadar derinlere i\u015fledi\u011fini g\u00f6zler \u00f6n\u00fcne sermektedir: Sorun yaln\u0131zca modellerin neye inand\u0131\u011f\u0131yla (k\u00fclt\u00fcrel de\u011ferler) s\u0131n\u0131rl\u0131 de\u011fildir; ayn\u0131 zamanda nas\u0131l d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc (bili\u015fsel tarz) ve hatta &#8216;insan&#8217; olman\u0131n ne anlama geldi\u011fine dair temel varsay\u0131mlar\u0131n\u0131 (benlik alg\u0131s\u0131) da kapsamaktad\u0131r. 2.1. K\u00fclt\u00fcrel De\u011ferlerdeki K\u00fcmelenme: D\u00fcnya De\u011ferler Ara\u015ft\u0131rmas\u0131 Bulgular\u0131 D\u00fcnya genelinde k\u00fclt\u00fcrel de\u011ferleri \u00f6l\u00e7en en kapsaml\u0131 veri setlerinden biri olan D\u00fcnya De\u011ferler Ara\u015ft\u0131rmas\u0131 (WVS) kullan\u0131larak yap\u0131lan bir analiz, LLM&#8217;lerin k\u00fclt\u00fcrel konumunu net bir \u015fekilde ortaya koymaktad\u0131r. GPT modeline WVS anket sorular\u0131 y\u00f6neltildi\u011finde ve al\u0131nan yan\u0131tlar 65 \u00fclkenin verileriyle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, hiyerar\u015fik k\u00fcmeleme analizi sonucunda GPT&#8217;nin yan\u0131tlar\u0131, aralar\u0131nda Amerika Birle\u015fik Devletleri, Uruguay, Kanada, B\u00fcy\u00fck Britanya, Avustralya, Almanya ve Hollanda&#8216;n\u0131n da bulundu\u011fu WEIRD toplumlarla en yak\u0131n k\u00fcmede yer alm\u0131\u015ft\u0131r. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k, GPT&#8217;nin de\u011fer yarg\u0131lar\u0131 Etiyopya, Pakistan ve K\u0131rg\u0131zistan gibi k\u00fclt\u00fcrlerden en uzak konumda bulunmu\u015ftur. Bu bulgu, LLM&#8217;nin ahlaki ilkeler, sosyal tutumlar ve politik g\u00f6r\u00fc\u015fler gibi temel konulardaki yarg\u0131lar\u0131n\u0131n, k\u00fcresel insan \u00e7e\u015fitlili\u011fini temsil etmek yerine, belirli bir k\u00fclt\u00fcrel grubun de\u011ferler sistemine ne kadar benzedi\u011fini \u00e7arp\u0131c\u0131 bir \u015fekilde g\u00f6stermektedir. 2.2. ABD&#8217;den K\u00fclt\u00fcrel Uzakl\u0131k ile Artan Uyumsuzluk WEIRD yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steren bir di\u011fer g\u00fc\u00e7l\u00fc kan\u0131t, \u00fclkelerin ABD&#8217;den olan k\u00fclt\u00fcrel uzakl\u0131\u011f\u0131 ile GPT&#8217;nin o \u00fclkedeki insan yan\u0131tlar\u0131n\u0131 taklit etme ba\u015far\u0131s\u0131 aras\u0131ndaki ili\u015fkidir. Yap\u0131lan istatistiksel analiz, bu iki de\u011fi\u015fken aras\u0131nda g\u00fc\u00e7l\u00fc bir negatif korelasyon (r = -0.70) oldu\u011funu ortaya koymu\u015ftur. Bu istatisti\u011fin anlam\u0131 son derece a\u00e7\u0131kt\u0131r: Bir k\u00fclt\u00fcr, ABD&#8217;den ne kadar farkl\u0131ysa, GPT&#8217;nin o k\u00fclt\u00fcr\u00fcn psikolojisini anlama ve temsil etme yetene\u011fi o kadar azalmaktad\u0131r. Bu durum, LLM&#8217;lerin k\u00fcresel uygulanabilirli\u011fi \u00fczerinde ciddi bir k\u0131s\u0131tlama yaratmaktad\u0131r. Model, ABD&#8217;ye k\u00fclt\u00fcrel olarak yak\u0131n olan Avustralya, Hollanda veya Almanya gibi \u00fclkelerin yan\u0131t \u00f6r\u00fcnt\u00fclerini y\u00fcksek bir do\u011frulukla taklit edebilirken, M\u0131s\u0131r, \u00dcrd\u00fcn veya Nijerya gibi k\u00fclt\u00fcrel olarak daha uzak toplumlar\u0131 temsil etme konusunda sistematik olarak ba\u015far\u0131s\u0131z olmaktad\u0131r. 2.3. Bili\u015fsel Tarz: Analitik D\u00fc\u015f\u00fcnce Yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131 Yanl\u0131l\u0131k sadece tutumsal de\u011ferlerle s\u0131n\u0131rl\u0131 de\u011fildir; ayn\u0131 zamanda temel bili\u015fsel s\u00fcre\u00e7lere de n\u00fcfuz etmektedir. &#8220;\u00dc\u00e7l\u00fc g\u00f6rev&#8221; (triad task) ad\u0131 verilen ve d\u00fc\u015f\u00fcnce tarz\u0131n\u0131 \u00f6l\u00e7en bir deneyde, kat\u0131l\u0131mc\u0131lardan \u00fc\u00e7 nesne aras\u0131ndan en ili\u015fkili ikisini se\u00e7meleri istenir. WEIRD toplumlardaki bireyler, nesneleri soyut kategorilere g\u00f6re grupland\u0131rma e\u011filimi olan &#8220;analitik d\u00fc\u015f\u00fcnme&#8221; tarz\u0131n\u0131 sergileme e\u011filimindedir. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k, daha az WEIRD toplumlarda ise nesneleri ba\u011flamsal ve i\u015flevsel ili\u015fkilerine g\u00f6re grupland\u0131ran &#8220;b\u00fct\u00fcnc\u00fcl d\u00fc\u015f\u00fcnme&#8221; tarz\u0131 daha yayg\u0131nd\u0131r. Bu g\u00f6rev GPT&#8217;ye uyguland\u0131\u011f\u0131nda, modelin ezici bir \u00e7o\u011funlukla analitik se\u00e7imler yapt\u0131\u011f\u0131 g\u00f6zlemlenmi\u015ftir. Modelin bili\u015fsel stili, Hollanda, Finlandiya ve \u0130sve\u00e7 gibi analitik d\u00fc\u015f\u00fcncenin en yayg\u0131n oldu\u011fu \u00fclkelerle b\u00fcy\u00fck bir benzerlik g\u00f6stermektedir. Bu bulgu, LLM&#8217;nin sadece ne d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn de\u011fil, ayn\u0131 zamanda &#8220;nas\u0131l d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn&#8221; de k\u00fclt\u00fcrel olarak yanl\u0131 oldu\u011funu g\u00f6stermektedir. 2.4. Benlik Alg\u0131s\u0131: &#8220;Ortalama \u0130nsan&#8221; Tan\u0131m\u0131ndaki Yanl\u0131l\u0131k Modelin &#8220;insan&#8221; hakk\u0131ndaki temel varsay\u0131mlar\u0131 da bu k\u00fclt\u00fcrel filtreden ge\u00e7mektedir. GPT&#8217;den &#8220;ortalama bir insan\u0131n&#8221; kendisini nas\u0131l tan\u0131mlayaca\u011f\u0131n\u0131 (&#8220;Ben kimim?&#8221; sorusuna yan\u0131t olarak) listelemesi istendi\u011finde, ortaya \u00e7\u0131kan yan\u0131tlar ezici bir \u015fekilde WEIRD toplumlara \u00f6zg\u00fc bireyselci ve ki\u015fisel niteliklere odaklanm\u0131\u015ft\u0131r (\u00f6rne\u011fin, &#8220;Ben zekiyim,&#8221; &#8220;Ben iyimserim&#8221;). Bu durum, daha az WEIRD toplumlarda yayg\u0131n olan ve benli\u011fi sosyal roller (&#8220;Ben bir babay\u0131m&#8221;) ve ili\u015fkiler (&#8220;Ben X kabilesinin bir \u00fcyesiyim&#8221;) ba\u011flam\u0131nda tan\u0131mlayan kolektivist benlik alg\u0131s\u0131n\u0131 tamamen g\u00f6z ard\u0131 etmektedir. Bu, LLM&#8217;nin &#8220;insan&#8221; hakk\u0131ndaki en temel kavramsal \u00e7er\u00e7evesinin bile ne kadar dar bir k\u00fclt\u00fcrel perspektife dayand\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131k\u00e7a ortaya koymaktad\u0131r. Sunulan bu kan\u0131tlar, LLM&#8217;lerdeki WEIRD yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n tesad\u00fcfi bir g\u00fcr\u00fclt\u00fc olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, hem tutumsal hem de bili\u015fsel alanlarda sistematik ve \u00f6l\u00e7\u00fclebilir bir olgu oldu\u011funu g\u00f6stermektedir. Bu durumun yarataca\u011f\u0131 riskler, yapay zekan\u0131n toplumsal entegrasyonu artt\u0131k\u00e7a daha da belirgin hale gelecektir. 3. Riskler ve Sonu\u00e7lar: &#8220;WEIRD Girdi, WEIRD \u00c7\u0131kt\u0131&#8221; Prensibi Makine \u00f6\u011frenimi alan\u0131nda &#8220;\u00c7\u00f6p Girdi, \u00c7\u00f6p \u00c7\u0131kt\u0131&#8221; (Garbage In, Garbage Out) ilkesi, d\u00fc\u015f\u00fck kaliteli verilerin kusurlu sistemler \u00fcretece\u011fini ifade eden temel bir kurald\u0131r. LLM&#8217;lerde g\u00f6zlemlenen k\u00fclt\u00fcrel yanl\u0131l\u0131k, bu ilkenin yeni bir tezah\u00fcr\u00fc olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kmaktad\u0131r: &#8220;WEIRD Girdi, WEIRD \u00c7\u0131kt\u0131.&#8221; K\u00fclt\u00fcrel olarak homojen ve psikolojik olarak ayk\u0131r\u0131 bir veri k\u00fcmesiyle e\u011fitilen sistemler, ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olarak bu dar d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc yans\u0131tan ve k\u00fcresel insan \u00e7e\u015fitlili\u011fini temsil edemeyen \u00e7\u0131kt\u0131lar \u00fcretecektir. Bu durumun stratejik sonu\u00e7lar\u0131 ve riskleri \u015funlard\u0131r: Mevcut durumun devam etmesi halinde yapay zeka, k\u00fcresel insan \u00e7e\u015fitlili\u011fini yans\u0131tan bir ayna olmak yerine, onu dar bir psikolojik kal\u0131ba indirgeyen bir tektiple\u015ftirme arac\u0131 olma tehlikesi ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Bu gidi\u015fat\u0131 tersine \u00e7evirmek, proaktif ve kararl\u0131 politika m\u00fcdahalelerini zorunlu k\u0131lmaktad\u0131r. 4. Eyleme Ge\u00e7irilebilir \u00d6neriler: Daha Kapsaml\u0131 Bir Yapay Zeka \u0130\u00e7in Stratejiler Sorunu tespit etmek, \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcn yaln\u0131zca ilk ad\u0131m\u0131d\u0131r. Yapay zekan\u0131n k\u00fcresel insanl\u0131\u011fa hizmet etme potansiyelini tam olarak ger\u00e7ekle\u015ftirebilmesi i\u00e7in hem politika yap\u0131c\u0131lar\u0131n hem de geli\u015ftiricilerin bu k\u00fclt\u00fcrel yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131 azaltmak \u00fczere proaktif ad\u0131mlar atmas\u0131&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4],"tags":[51,50,48,81,14,43],"class_list":["post-597","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-guncel","tag-egitim-ve-arastirmada-uretken-yapay-zeka-2","tag-llm","tag-uretken-yapay-zeka","tag-weird","tag-yapay-zeka","tag-yapay-zeka-araclari"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/myozden.info\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/597","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/myozden.info\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/myozden.info\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/myozden.info\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/myozden.info\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=597"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/myozden.info\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/597\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":602,"href":"https:\/\/myozden.info\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/597\/revisions\/602"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/myozden.info\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=597"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/myozden.info\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=597"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/myozden.info\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=597"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}